Szok jest to wstrząs psychiczny, osłupienie wywołane przez jakieś wstrząsające, niespodziewane zdarzenie. Towarzyszy często widokom, których nie chcieliśmy zobaczyć i których naszym zdaniem nie powinniśmy byli widzieć. Szczęśliwsi nie mają z nimi kontaktu w życiu, toteż z pomocną dłonią przychodzą im filmowcy, którzy z przyjemnością ich uświadamiają w różnych, obcych wesołkom kwestiach. Czy powinniśmy filmowcom być za te doświadczenia wdzięczni i docenić ich starania, czy też te działania potępiać, a jeśli to drugie to czy w każdym przypadku?

Podkreślimy wagę głównej myśli

Pretekstem do zaprezentowania właśnie takiego tematu było "Requiem dla snu" Darrena Aronofsky'ego. Jest to ciekawy obraz podejmujący temat uzależnienia przede wszystkim narkotykowego - jeden z istotniejszych problemów społecznych. Nie był to pierwszy tytuł ukazujący niebezpieczne dla narkomanów skutki uzależnienia, dlatego autorzy nie mogli liczyć na podziw przez sam tylko fakt podejmowania ambitnego tematu, ani tym bardziej nie mogli liczyć na większy rozgłos wśród osób najbardziej narażonych na kontakt z narkotykami. Dlatego też film przyciągał też innymi aspektami: ciekawymi zdjęciami, udaną ścieżką dźwiękową z bardzo dziś rozpowszechnionym motywem przewodnim oraz dość nietypową dla problemu fabułą, która uciekała od prostego skojarzenia narkomana jedynie z osobą młodą i niedojrzałą.

Aby jednak podkreślić druzgocące konsekwencje zażywania narkotyków, twórcy w finale posunęli się do dość dosadnej sekwencji ujęć, która w dynamicznym, a zarazem agresywnym montażu łączyła upadek głównych bohaterów filmu. Takie zakończenie mnie osobiście zszokowało i raczej odrzuciło od filmu, chociaż spodziewałem się podobnego rozwiązania dla części z tych wątków. Największy mój niesmak wzbudził w finale "Requiem ..." właśnie montaż, który te sceny dodatkowo podkreślał, a przy takim ich nagromadzeniu także zwiększał ich drastyczność.

Jednak tak dobitne przedstawienie tematu może lepiej przemówić do osób narkotykami zainteresowanymi, niż nie jedna rzeczowa dyskusja na ten sam temat. To chyba z kolei jest ważniejsze od zachwytu krytyków, czy widzów z tematem trochę obeznanych i nim nie zafascynowanych. Zresztą - jak już napisałem - film ma jeszcze inne zalety, które i im mogą przypaść do gustu.

Obrzydzimy Ci to w imię idei

Inaczej widzę jednak przedstawienie tematu bezsensowności wojny w filmie "Full metal jacket" Stanley'a Kubricka. Obraz ten rozprawiał się z obecną jeszcze w świadomości mieszkańców USA wojną w Wietnamie. Była to pierwsza wojna przegrana przez Stany Zjednoczone, które przystąpiły do niej w celu udaremnienia dalszej ekspansji komunistycznych idei na małe kraje trzeciego świata. Dramat tej wojny film przedstawia z perspektywy rekrutów - pokazuje ich szkolenie i jedną z rutynowych misji.

Szokujący jest w filmie wątek szkolenia wojskowych i jego wpływ na zwyczajnych, spokojnych obywateli. Tym bardziej był on wstrząsający, że został bardzo realistycznie, wręcz naturalistycznie przedstawiony. Nie ma w tym obrazie pięknych obrazków, ciekawych dialogów i intrygujących, wielowymiarowych postaci - jest jedynie dramat pewnego rekruta, a w późniejszej części filmu (bardziej typowej, mniej wstrząsającej i też niezbyt efektownej) obraz nędznego, przejrzystego, czarno-białego spojrzenia żołnierzy na otaczające ich realia. Dialogi są tu najczęściej wulgarne i dotyczą pieprzenia lub zabijania i frajdy jakie te rzeczy sprawiają. Szkolenie ma w żołnierzach obudzić ich wściekłość i najgorsze żądze, ma zatrzeć ich relatywistyczne spojrzenie - liczy się tylko przetrwanie.

Tego filmu właściwie nie sposób traktować inaczej niż jako głosu w sprawie bezsensownych wojen. Gdyby nie to, obraz Kubricka wiele by stracił, gdyż przynajmniej w moim odczuciu, jako film jest kiepski. Po seansie zadawałem sobie pytanie, czy ten film jest naprawdę tak dobry, czy też przez swoją wymowę zyskał poklask krytyków i przeciwników interwencji w Wietnamie. Czy sztuką jest poruszyć widza ostrym językiem i dosłownością w ukazywaniu przemocy w imię pewnych idei, czy też jeszcze nie. A może wszyscy doceniają w tym filmie prawdę, której nikt nie chciał poznać? Prawdę, którą obecnie można znaleźć w zapewne wielu dokumentalnych pozycjach na ten temat.

Przyciągniemy Twoją uwagę

Szok może również wzbudzić dawka brutalności, jaką serwuje w swym ostatnim jak na razie filmie Darren Aronofsky, podczas pojedynku tytułowego "Zapaśnika" z zawodnikiem nazywanym przez tłum "Necro". Film jest reklamowany jako dzieło rewelacyjne, które przyczyni się do powrotu na ekrany Mickey Rourke'a - znanego aktora, którego kariera w połowie lat dziewięćdziesiątych przechodziła kryzys. Dodatkowym smaczkiem jego roli w "Zapaśniku" jest fakt trenowania przez aktora w młodości boksu. Historia jego filmowego bohatera jest podobna - znany wrestler, którego kariera przemija i który próbuje się podnieść z dołka, w którym siedzi.

Podczas wspomnianego starcia 'Rama' oraz 'Necro Butchera' zostają zastosowane chwyty, na które ciężko było mi patrzeć i przez które nie potrafię docenić rozrywki (?) jaką oferuje wrestling. Wrestlerzy traktują się w niej drabiną, drutem kolczastym, upadają na kawałki szkła oraz obrywają z pistoletu na gwoździe (wymieniłem chyba wszystkie ostre chwyty tam zastosowane). Scena ta na szczęście jest przeplatana ujęciami z szatni przedstawiającymi zawodników po walce, dzięki czemu pojedynek ten nie jest drastyczniejszą nawalanką, a raczej drastyczną groteską. Jest to też najostrzejsza z bodajże trzech walk przedstawionych w filmie, która bardzo kontrastuje ze spokojną narracją filmu i znanymi wątkami dramatycznymi, które dominują w obrazie.

"Zapaśnik" w gruncie rzeczy jest kolejnym dramatem o upadłej gwieździe, tylko że z kilkoma ciekawiej, mniej typowo rozwiązanymi wątkami. Film obyłby się bez tej sceny. Broniłby się równie dobrze także wtedy, gdyby boater uprawiał jakiś sport kontaktowy ograniczony pewnymi zasadami. Szok jaki wywołuje ta walka nie służy chyba niczemu, prócz przyciągnięciu przed ekran większej rzeszy fanów wrestlingu, promocji filmu lub jego uniwersalnych, lekceważonych treści w targecie nimi raczej nie zainteresowanym.

Czasem zaś pozostawimy z niczym

Ostatnim zastosowaniem eskalacji ciężko przyswajalnych treści jest eskalacja dla samej tylko eskalacji. Dobrym przykładem takiego tytułu jest według mnie "Grindhouse: Planet terror". Jest to swoisty hołd dla tanich filmów klasy B, które przyciągały do siebie widzów szukających tego, czego pierwszoligowe produkcje obecne w innych kinach im nie dawały - seksu, przemocy i fabuł opiewających najprostsze wartości bliskie zwłaszcza stereotypowym mężczyznom. Tych elementów nie brakuje również w filmie Rodrigueza. "Planet terror" jest pastiszem kina klasy B i chyba zawiera wszystkie elementy w nim obecne, dodając do nich dobrych aktorów i wysoki budżet, na który pierwowzory nie mogły sobie pozwolić. Niestety, pastisze często mają problem z umiarem. Jest zatem sporo niepotrzebnej przemocy, jest scenka z Tarantino i sporo odniesień do męskiego narządu płciowego (jego nazwy chyba nie muszę przytaczać ;)). Moje obrzydzenie (szoku udało mi się uniknąć) spowodowane kilkoma zdjęciami tego ostatniego strasznie raziło w tym filmie, jednak inne jego aspekty (m.in. seks, przemoc i aktorzy) mnie osobiście do niego przyciągały. Ostatecznie sensu w tym filmie żadnego nie odnalazłem i jestem przekonany, że niczemu konstruktywnemu te elementy fabuły nie służyły.

Wpis ten zakończym słowami:

Jak widać, szokować można w różnych celach. Najważniejsze jednak, aby robić to z głową i w jakimś celu, żeby nie mieszać tam, gdzie jest to nikomu niepotrzebne. Głównym celem tego wywodu jest zwrócenie uwagi na siłę oddziaływania na widza jaką mogą mieć filmy i na to jak różnie można ją spożytkować.

Szokują sceny zarówno w cenionych obrazach, jak i w tych które są często mieszane z błotem (np. drastyczne produkcje gore). Wytyczenie sobie granic, które szokowanie widza usprawiedliwiają, jest kwestią bardzo indywidualną (i dość naturalną). Uważam jednak, że warto je sobie dość konkretnie ustalić i zadać sobie kolejne pytanie - które filmy powinny być bardziej promowane - czy te oszczędne w formie i przedstawiające temat w sposób dość wyważony, czym zyskują sobie przychylność osób tematem zainteresowanych, czy też te trochę drastyczniejsze w formie, które mogą łatwiej trafić do osób których poruszany problem dotyczy? Dodatkowe pytanie brzmi jak bardzo można być wyrozumiałym na drastyczne lub kontrowersyjne sceny w filmach, które nic nam nie chcą nimi przekazać - z każdą taką sceną coraz mniejsze wrażenie robią na nas szokery z przekazem, a przecież nie da się ciągle podnosić poziomu brutalności/dosadności/drastyczności obrazu. Tym bardziej, że może się to odbijać na wrażliwości najmłodszych pokoleń.

Filmy, które podałem są oczywiście jedynie przykładami dla ukazania poszczególnych zastosowań scen szokujących widza. Dla każdego przypadku można znaleźć inne produkcje go obrazujące. Te były dla mnie, przy mojej wrażliwości na dane elementy, najoczywistsze. Nie oznacza to też jednak, że każdemu filmowi można z góry ustalić jedną konkretną kategorię - a może można?

Tak jak środowisko zawsze stawiało różne przeszkody na drodze rozwoju gatunków, tak i różne przeszkody wpływają na ewolucję gatunków filmowych. Gdy dawno, dawno temu zaistniał w literaturze gatunek zwany science-fiction, chyba nikt nie podejrzewał, że wykształci się z niego piękna i rozgałęziona linia rozwojowa. To zapewnia jej ogromną różnorodność tematyczną, która może powodować powstawanie kolejnych podtypów tej gromady. Ale czy będą się rozwijać dalej obecnie już dobrze wszystkim znani jej przedstawiciele?

Informacje płynące z zakresu ekologii każą sądzić, że populacja dobrze rozwinięta, która zawładnęła świadomością wielu istnień, będzie obecnie dążyła do stabilizacji swojego gatunku. Prawdopodobnie więc czeka  nas to, co w ekologii nazywa się doborem stabilizującym.

Dobór stabilizujący polega na uśrednianiu cechy populacji (trochę już się zdążyła nomenklatura pomieszać, więc przejdę do tej zwierzęcej) danego organizmu, poprzez niską przeżywalność osobników obdarzonych tą cechą w jednej z ekstremalnych jej wartości. W szkołach podaje się prosty przykład hipotetycznej populacji jakiegoś drobnego zwierzątka, które żywi się dosyć wysoko rosnącymi owocami. Duże osobniki, które z łatwością dostają się do pokarmu stanowią łatwiejszy cel dla drapieżników. Mniejsze, które mogą łatwiej uciec napastnikom, mają duże problemy ze zdobyciem niezbędnego im pokarmu. Największą szansę przeżycia w takim środowisku mają więc osobniki obdarzone średnim wzrostem, które będą łączyły zalety obu wcześniejszych przypadków, lecz nigdy nie będą w tych dziedzinach mistrzami - ani nie ogołocą najwyższych drzew, ani też nie będą najszybsze w stadzie.

Lecz jak mają się ekologiczne zależności do niematerialnej przecież sztuki? Całkiem dobrze, ponieważ do stworzenia dzieła, same chęci nie wystarczą - potrzebne są pieniądze. Jakimi drogami zdobywają je autorzy filmów?

Mogą je zdobywać oczywiście poprzez wykonywanie innych zawodów. Z tej drogi na ogół korzystają pasjonaci, którzy pragną stworzyć dzieło z samej jedynie przyjemności jego tworzenia. Jednak zważywszy na to, że kino SF z samej swej definicji ma ukazywać przyszłość rozwoju techniki i nauki, jest to na ogół jeden z najdroższych w realizacji gatunków filmowych. Osobiście nie słyszałem, aby tą drogą powstał jakiś ciekawy film, który zostałby dobrze przyjęty przez miłośników gatunku (a nie fanów, którzy często tworzą kolejne wariacje na ten sam temat wokół dobrze znanych fabuł).

Mogą też szukać wśród inwestorów prywatnych. Ci jednak nie muszą być chętni dla projektów nowatorskich. Wszak oznaczają one spore ryzyko dla zainwestowanego kapitału. A przecież nikt nie lubi tracić własnych pieniędzy. Poza tym inwestorzy ryzykując swe środki, nie byliby raczej skłonni do takiego ryzyka, jakim byłoby pozostawienie twórców samym sobie. Historia zna trochę przypadków, w których ingerencje producentów niszczyły obraz w oczach wyczekujących go widzów.

Niestety nieufność producentów nie jest całkiem nieuzasadniona. Tak samo jak oni nie lubią ryzykować w tworzenie kosztownych projektów, tak i widzowie nie są skłonni wydawać swych pieniędzy na niepewne produkcje. Połączenie horroru i komedii? Kameralne SF bez efektów? Jeśli scenariusz filmu nie zakłada cech typowych dla gatunku, w którym powstaje, nie zyska sobie miłośników wśród nałogowych widzów, którzy oczekują tej samej fabuły, bądź też tych samych wartości w wymowie obrazu. Czy taki widz będzie umiał docenić nietypową treść, bądź też polemikę z konwencją gatunku? Jest ryzyko...

Obraz znowu dość posępny narysowałem, a jak jest z rzeczywistością? Bodźcem do napisania tej notki była przeczytana na gronie dyskusja na temat pojemności zbiorów fantasy w księgarniach polskich i zagranicznych (w U.S.A. lub Anglii, nie pamiętam). Ci, którzy narzekali na nasze zasoby pisali o wielkich ilościach książek w sklepach zagranicznych. Wtedy pewna użytkowniczka napisała, że owszem jest ich dużo, ale różnorodność ich treści jest niezwykle mała. Jak więc widać dobór już działa, jak też i działał zawsze. Nie zdoła zabić innowacyjności w człowieku, a zwłaszcza wśród artystów. Ktoś znów się pojawi dodając coś od siebie. Tylko czy przez to klienci i sponsorzy będą skłonni częściej ryzykować?...

Po co istnieje blog?
A no w sumie nie wiadomo.
Na temat istnienia większości typowych blogów wypowiadałem się wcześniej i zdanie na ich temat podtrzymuję. Choć w tytule wpisu remake*, to treści powtarzać jednak nie będę. Swoje zdanie podtrzymuję.

Pozwolę jednak sobie na mały aneks, który od biedy sequelem można nazwać. Jak słusznie zauważyła użytkowniczka Paulina-ghost tworząc bloga nie trzeba się przecież wpisywać w jego normy tak ściśle. Wszak jest to jedynie forma, którą można się bawić w dowolny sposób. Możemy równie dobrze pisać o pier#@łach i chwalić się swoimi najnowszymi fotkami spod galerii handlowych (nie popieram), jak i też zająć się czymś konkretniejszym. Możemy w nim przedstawiać ciekawe zagadnienia natury filozoficznej i dyskutować na temat kolejnych hipotez. Możemy opisywać nasze uwagi i spostrzeżenia na temat kultury. Możemy przecież także opisywać ciekawe zagadnienia z różnych dziedzin nauki, np. z fizyki. Nawet jeśli ich nie rozumiemy, to możemy liczyć na poprawienie naszych błędów dzięki zbłąkanym komentującym duszyczkom, które chętnie nas oświecą. Tym bardziej, że blog, to obecnie najłatwiejszy sposób na stworzenie strony internetowej.

Chociaż blog nadal będzie najmniej pewnym i najmniej funkcjonalnym źródłem przekazywania i przechowywania informacji, to jednak nadal pozostanie ciekawą formą prezentowania opinii jego autora, a dzięki możliwości komentowania także miejscem jego rozwoju (choć te same opcje daje forum, ale tam jednak przy większej ilości użytkowników trochę ciężej jest się samemu wypowiedzieć).

Tak więc po dwóch latach od pierwszej notki podchodzę do tematu na nowo z trochę bardziej otwartą postawą. Wciąż wątpię (wszak zmiennie od nastroju ateista/agnostyk jestem ^^) aby ten blog zaczął żyć (w sensie nowych wpisów - ewentualne komentarze przychodzą później) ale przecież zawsze można spróbować.

To co prawdopodobnie odróżnia blogi negowane przeze mnie w oryginale Wpisu1 od tych które w nowej wersji pochwalam jest prawdopodobnie brak jakiegokolwiek celu ich istnienia. Takiego celu nie było także u mnie dwa lata temu. Teraz przy nowym wpisie pojawia się także i cel - wyrażenie swoich opinii i odczuć związanych z filmami ogólnie. Nic odkrywczego, ale zawsze coś. :)

Wszystkich odwiedzających mój profil witam i zapraszam do komentowania kolejnych wpisów.

P.S. Jak można coś napisać w tym białym polu między nazwą ekranową, a zdobytymi punktami? <Już wiem. Chociaż parę miesięcy mi dojście do tego zajęło :)>

* - Poprzedni tytuł notatki brzmiał "Wpis 1 - a little sequel remakem zwany ;)"

EDIT 02.04.2009
nowy tytuł notatki i odstępy między akapitami