Słoń Pressbooks

Film został uhonorowany Złotą Palmą w Cannes 2003 roku. Oprócz Złotej Palmy film przyniósł Van Santowi główną nagrodę w kategorii „Najlepszy Reżyser”. „Słoń” to opowieść o jednym dniu z życia amerykańskiej szkoły średniej w Columbine. 20 kwietnia 1999r. do szkoły średniej w Columbine przyszło dwóch uczniów z zakupionymi przez Internet pistoletami maszynowi i zamordowało piętnaście osób. Ofiarami padli nauczyciele oraz koledzy i koleżanki chłopców. Po dokonaniu masakry nastolatkowie popełnili samobójstwo. Film relacjonuje fakty, które poprzedziły tragiczne wydarzenia, jak również sam przebieg dramatu. „Film Van Santa nie jest dokumentem, ale rodzajem medytacji nad złem, nad agresją, z którą spotykamy się dziś w świecie na co dzień”. Tadeusz Sobolewski, Gazeta Wyborcza

„Złotą Palmę oraz nagrodę za reżyserię dostał film Słoń. To bardzo śmiały i szlachetny wybór. Wszak Słoń to skromny film o wielkim temacie i niezwykłej formie. Opowiada o tragedii w amerykańskim liceum Columbine w miasteczku Littleton, gdzie w 1999 r. w urodziny Hitlera dwaj uczniowie dokonali masakry, strzelając do kolegów i nauczycieli z broni maszynowej kupionej przez Internet. O tej samej tragedii mówi nagrodzony przed rokiem Oscarem dokument Michaela Moore'a Zabawy z bronią. Film Van Santa jest zupełnie inny. Nie jest dokumentem, ale rodzajem medytacji nad złem, nad agresją, z którą spotykamy się dziś w świecie na co dzień. Van Sant rekonstruuje zdarzenia w Columbine z punktu widzenia licealistów, których grają ich rówieśnicy. Dlaczego doszło do tragedii? Dlaczego dwóm dobrym uczniom zaimponował Hitler? Dlaczego utracili wiarę w przyszłość i w samych siebie, popełniając akt samobójczy? Film nie narzuca jednej odpowiedzi, bo może jej nie ma. Van Sant nikogo nie sądzi. Tajemnicą Słonia jest spojrzenie kamery, które pozwala widzowi wniknąć w sam środek wydarzeń, a równocześnie zachować dystans i rodzaj współczucia. Także dla młodocianych morderców. Gus van Sant, 50-letni reżyser amerykański, wyrasta z awangardowej tradycji nowojorskiego undergroundu. Mówi, że zrobił Słonia na przekór mediom, które wystawiają nas na okrucieństwo świata i żądają natychmiastowej reakcji”. Tadeusz Sobolewski, Gazeta Wyborcza „Słoń to obraz masakry w szkole średniej. Film przeraża bardziej niż Teksańska Masakra Piłą Mechaniczną. Tytuł pożyczony z filmu dokumentalnego zrealizowanego na zlecenie BBC w 1989 roku, opowiadający o przemocy w Północnej Irlandii. Na pewno nie jest to film o tym co zmienia dziaciaki w maszyny do zabijania. Ten film uczy jak mieć oczy szeroko otwarte”. The Rolling Stone Review „Nadzwyczajny, znakomity film.” New York Times „Jedyny w swoim rodzaju. Niezapomniany”. Los Angeles Times „Niezwykle przejmujący”. TV Guide „Od pierwszych scen Słonia obserwujemy wzruszająco niewinnych uczniów szkoły średniej zaabsorbowanych sobą w takim stopniu, w jakim potrafią się na sobie koncentrować dzieci w ich wieku. Oglądanie filmu przychodzi z trudem, bo wiemy, czym to wszystko się skończy… Masakra w Columbine zyskała szeroki rozgłos. Jej szczegóły były przerażające. Wiele osób po prostu nie chciało więcej o tym słyszeć. Film, nagrodzony na festiwalu filmowym w Cannes, to fascynujące dzieło filmowe. Jasne jest gwałtowne i bolesne zakończenie filmu. Lecz nie dlatego Słoń pozostawia niezatarte wrażenie. Reżyser i scenarzysta Gus Van Sant (Buntownik z wyboru) stworzył wstrząsający poemat na temat nieprzewidywalności życia. Filmowcy powinni reagować na to, co dzieje się wokół nich. Należy docenić dokonania Van Santa ”. San Francisco Chronicle „Słoń Gusa Van Santa jest zapisem jednego dnia z życia amerykańskiej szkoły średniej w Columbine, w którym w dniu masakry zginęło 15 osób. Film nie wyjaśnia przyczyn tej tragedii, nie wnika w psyche zabójców, nie podaje teorii o nastolatkach, społeczeństwie, broni palnej czy też psychopatycznych zachowaniach. Po prostu obrazuje ten dzień i czyni to w sposób odważny i radykalny. Słoń Van Santa to film brutalny w znaczeniu opowieści o śmierci niewinnych osób, nie zaś sposobie ich przedstawienia. Nie mamy do czynienia z napompowanym stylem, przeciąganiem, zwalnianiem ani punktem kulminacyjnym. Tylko nieubłaganą, pozbawioną emocji, bezbarwną śmierć. Truffaut powiedział, że trudno było nakręcić film antywojenny, bo wojna zawsze ekscytowała -nawet, gdy było się jej przeciwnikiem. Van Sant zrobił film przeciwko przemocy poprzez wprowadzenie gwałtowności energii, intencji, uroku i kwestię społeczną. Van Sant znalazł siły, aby nakręcić Słonia dzięki sukcesowi Buntownika z wyboru, który zapewnił mu finansową niezależność: ‘Od kiedy nie muszę zarabiać wielkich pieniędzy, zdałem sobie sprawę, że powinienem kręcić filmy, które są dla mnie interesujące, nie zważając na ich wynik jak też widzów’ – mówi Van Sant.” Chicago Sun Times „Słoń, zainspirowany masakrą w szkole średniej w Columbine opowiada o dwóch uczniach, którzy przyszli do szkoły, aby zabić. Film jest prawie zupełnie pozbawiony dialogów, przedstawia całą serię ujęć śledzących ostatnie 15 minut z życia zabójców i ich ofiar. Van Sant nie ułatwia niczego. Musimy obserwować wszystko bardzo dokładnie, podsłuchiwać rozmowy i używać naszej wyobraźni, aby połączyć losy słodkiego Johna martwiącego się o swego ojca alkoholika, kolegi, którego dziewczyna może spodziewać się dziecka, ambitnego, przejętego swoją rolą fotografa, dziewczyny gardzącej swoim ciałem, noszącej długie spodnie na lekcjach WF-u oraz grającego Beethovena pianisty. Pod koniec, mimo, że prawie nic nam nie powiedziano, znamy blisko te postacie. Słoń, który w zeszłym roku zdobył Złotą Palmę na festiwalu w Cannes – to arcydzieło”. The Guardian „Van Sant oszałamiająco efektownym filmem powraca do swoich indyjskich korzeni mieszając je z europejską wrażliwością. To zjawisko niespotykane w Hollywood. Van Sant zwrócił na siebie uwagę filmami takimi jak Szukając siebie i Buntownik z wyboru, po czym przeszedł do trudniejszych zagadnień takich jak w Gerry’m, mocnym, ekscentrycznym opowiadaniu o dwójce przyjaciół zagubionych na pustyni i teraz w Słoniu, w którym dwóch chłopców zabija bez żadnych skrupułów, wyrzutów sumienia, urazy czy emocji z broni zamówionej przez Internet swoich szkolnych kolegów. Zastosowana przez Van Santa technika kręcenia jest zaskakująco pozbawiona przemocy. Nie ma napięcia, okrzyków, przyspieszeń w montażu filmu, nawet strzały z broni palnej nie są tak przeraźliwie głośne jak te, do których przywykliśmy w tego typu filmach; nie było nam nawet dane poczuć różnicy pomiędzy tym koszmarem a niewinnym światem. Wszystko jest senne, przestrzenne, prawie nieważkie. Po tragedii w Columbine Ameryka miała uraz i Słoń, ze swoim oszałamiającym i dezorientującym przesłaniem odkrył ten kliniczny szok. Przed 11 września, Columbine i Oklahoma City były najważniejszymi tematami, trudniejszymi i nierozwiązywalnymi - nie były dziełem terrorystów arabskich, lecz Amerykanów. Zabójstwa w Columbine prowokują do stawiania pytań o bezpieczeństwo kraju tak zakochanego w broni palnej. Słoń Van Santa jest zniewalającą na nie odpowiedzią jak też jednym z najlepszych i niepokojących filmów roku”. The Guardian „Filmie niezależnie od niepokoju, jaki wzbudza, wywołuję wielką sympatię – sympatię bez oceny. Nieważne, z którym z bohaterów się identyfikujesz - problemy nastolatków uniwersalne. Każdy z nich przeżywa podobną burzę hormonów i poszukuje tożsamości”. Filmcritics.com

Poczynając od Mala Noche i Mojego własnego Idaho poprzez Buntownika z wyboru i Szukając siebie Van Sant zajmował się analizą problemów młodości: poszukiwania tożsamości, własnego miejsca w świecie. W Słoniu Van Sant przenosi te poszukiwania na nowy grunt - pracuje nad portretem nastolatków w dzisiejszym, zmiennym świecie. Akcja Słonia obejmuje zwykły dzień. Kamera obserwuje krzątaninę bohaterów z lekkiego dystansu – pozwala to ujrzeć ich takimi, jakimi są. Dla każdego z nich szkoła stanowi odmienne doświadczenie: stymulujące, przyjazne, traumatyczne, trudne. Jest piękny jesienny dzień. Eli, idący przez park do szkoły, namawia parę punków, by pozowali do zdjęć. Nate skończył trening futbolowy i idzie na spotkanie ze swoją dziewczyną, Carrie wybiera się, na lunch. John zostawia w sekretariacie kluczyki do samochodu ojca. Ma je odebrać jego brat. W stołówce Brittany, Jordan i Nicole plotkują i narzekają, że ich matki są wścibskie. Michelle biegnie do biblioteki, podczas gdy Eli robi w korytarzu kilka zdjęć Johnowi. John wychodzi na zewnątrz, gdzie spotyka Alexa i Erica. Zwykły dzień w szkole średniej? Nie do końca.

Empatyczne zainteresowanie młodymi ludźmi jest charakterystyczne dla dorobku Gusa Van Santa. W filmach, tak różnych, jak Moje własne Idaho, Za wszelką cenę oraz Buntownik z wyboru Van Sant ukazywał młodych ludzi wchodzących w dorosłość. Starał się uchwycić moment kształtowania się świadomości. W Słoniu Van Snat podjął się zadania ukazania współczesnych realiów szkoły średniej, realiów tak bardzo zmienionych przez narastająca przemoc. Między 1997 r. a 1999 r., w amerykańskich szkołach doszło do ośmiu aktów przemocy, których autorami byli uczniowie. Van Sant mówi: „Postanowiłem przyjrzeć się temu zjawisku. Częstotliwość strzelanin w szkołach amerykańskich osiągnęła najwyższy poziom w dziejach szkolnictwa. Chciałem zrobić coś, co pozwoliłoby na pokazanie odczuć dzieciaków z tego pokolenia”. Gus Van Sant do pracy nad filmem wciągnął aktorkę-filmowca Diane Keaton oraz scenarzystę-producenta Billa Robinsona (partnerów w wytwórni Blue Relief, Inc). Mówi Robinson: „Diane i ja znamy Gusa od kilku lat i zawsze chcieliśmy z nim pracować. Byliśmy fanami jego filmów, szczególnie tych prowokacyjnych: Drugstore Cowboy i Moje własne Idaho. Zdecydowaliśmy, że wesprzemy pomysł realizacji filmu o nastolatkach i przemocy w szkołach. Postać tak bezkompromisowego reżysera gwarantowała dobry, mocny film”. Diane Keaton: „Intuicja pozwala Gusowi świetnie rozumieć młodych ludzi. To artysta, który potrafi zrobić film, którego tematem będą ich problemy. Pamiętam, jak mówiłam Billowi, że problem przemocy w szkołach wymaga analizy, nowego spojrzenia.” Słoń przenosi nas w świat szkoły średniej na przedmieściach, przechodzimy przez korytarze do holu i klas, biblioteki i stołówki, sekretariatu i przebieralni. Śledzimy przebieg dnia kilku uczniów, patrząc na niektóre wydarzenia z perspektywy różnych bohaterów, m.in. Johna (John Robinson); Elia (Elias McConnell), fotografa, piłkarza Nate’a (Nathan Tyson) i jego dziewczyny Carrie (Carrie Finklea), Michelle (Kristen Hicks), wieloletnich przyjaciółek Brittany, Jordan i Nicole (Brittany Mountain, Jordan Taylor, Nicole George). Na ekranie pojawia się też dwóch chłopców, którzy tego dnia mają własne, określone plany… To Alex (Alex Frost) i Eric (Eric Deulen). Wszyscy są częścią krajobrazu tej jednej, jedynej szkoły średniej. Van Sant’owi jako punkt wyjścia do realizacji filmu poświęconego trudnemu tematowi przemocy w szkole posłużyło uznane dzieło BBC z 1989 r., autorstwa brytyjskiego filmowca Alana Clarke’a. Film ten również nosił tytuł Słoń. Słoń Clarke’a był pozbawiony narracji. Ukazywał przemoc w Północnej Irlandii jako bezlitosną, anonimową falę morderstw. Do nadania takiego tytułu zainspirował Clarke’a artykuł, którego autor nazwał problem „tak łatwym do przeoczenia, jak słoń w salonie”. Van Sant z kolei zdecydował się na taki sam tytuł, jaki nosiło dzieło Clarke’a. Gus Van Sant: „Film opowiada o dzieciakach, które żyją w czasach przemocy.” Początkowo Van Sant sądził, że tytuł nadany przez Clarke’a odnosi się do antycznej przypowieści o ślepcach i słoniu. Bohaterami buddyjskiej opowieści (której korzenie powstania sięgają 2000 r. p.n.e.) jest kilku ślepców badających różne części słonia – ucho, nogę, ogon, tułów, kły, itp. Każdy ze ślepców jest przekonany, że znajomość tej jednej części pozwala mu na zrozumienie prawdziwej natury zwierzęcia. Jeden zatem twierdzi, że słoń jest jak wachlarz, inny – że jak drzewo, lub lina, lub wąż lub też dzida. Żaden jednak nie jest w stanie ogarnąć całości. Gus Van Sant: „Wydawało mi się, że Alan Clarke zatytułował swój film Słoń w związku tematem filmu – tematem szerokim i wymykającym się jednoznacznej analizie. Myślałem tak przez długi czas, aż trafiłem na wypowiedź, w której Clarke mówił o słoniu w salonie. Nam chodziło bardziej o ślepców…” Słoń nie uzurpuje sobie prawa do udzielenia odpowiedzi na przyczyny przemocy w szkole. „Nie chcieliśmy niczego wyjaśniać” - mówi Van Sant. „Kiedy pada jedna hipoteza, od razu pojawia się kilka innych możliwości, które już na starcie są w pewien sposób zanegowane…Mamy tu ponadto do czynienia z kwestią wyjaśnienia zjawiska, które niekoniecznie da się wyjaśnić.” Zdaniem producenta Dannyego Wolfa „Słoń zajmuje się zjawiskiem szkolnej przemocy z wielu punktów widzenia, nie pokazujemy jednak zdarzeń zbudowanych w oparciu o oś - przyczyna i skutek. Świadczy to o znacznej odwadze – ludzie oczekują bowiem jasnych recept, odpowiedzi na pytanie o przyczyny tak strasznych wydarzeń.” Słonia nakręcono w Portland, w stanie Oregon, gdzie mieszka Van Sant. Gdy miały się rozpocząć przygotowania do produkcji, Van Sant ukończył właśnie uznany przez krytyków film Gerry, pracując praktycznie bez scenariusza i w ścisłej współpracy z aktorami, Mattem Damonem i Caseyem Affleckiem oraz małą ekipą, w której znaleźli się: producent Wolf, autor zdjęć Harris Savides i dźwiękowiec Leslie Shatz. Mówi Wolf: „Po pracy nad Gerrym Gus zdecydował się na kontynuację pracy w ten właśnie sposób: z luźnym scenariuszem i improwizacyjnym podejściem. ”Zdecydowano, że w rolach licealistów wystąpią amatorzy - uczniowie szkół średnich. Na otwartym castingu w Portland zjawiło się ok. 3000 nastolatków. Wolf wspomina: „Miejscowy kierownik castingu, Danny Stoltz, zrobił świetną robotę z ulotkami i ogłoszeniami radiowymi. Resztę załatwiły lokalne media. Na spotkaniach z dzieciakami Gus po prostu z nimi rozmawiał.” Wyłoniono kilka grup kandydatów. Z uczniami spotykała się znana specjalistka ds. castingu, Mali Finn. „Śmiało poruszała kwestię strzelanin w szkołach.” – mówi Van Sant. „Mali jest świetna w rozmowach z ludźmi o ich życiu. Pytaliśmy np. Czy czujesz się bezpiecznie w szkole? Czy spotykasz się z przemocą? Jakie jest twoje życie? Te dzieciaki są w pełni świadome istnienia przemocy na terenie szkół, bowiem to one do nich uczęszczają. Dla niektórych z nich przebywanie w szkole jest bardzo trudne, porównują je nawet do piekła... Czasem używają tego słowa dla określenia swojej sytuacji. Są również dzieci, które szkołę uwielbiają. Podobna rozbieżność istniała jednak od zawsze, również w czasach, gdy sam chodziłem do szkoły średniej.” Uczniów zachęcano, aby budując swoje role opierali się na własnym doświadczeniu. Nie istniało nic takiego, jak gotowe dialogi. Uczniowie właściwie improwizowali. Czasem Van Sant sugerował im, by rozwinąć określony wątek lub kontynuować rozmowę. „Ludzie byli częścią procesu tworzenia swych postaci. Większość dzieciaków zachowuje się przed kamerą w sposób identyczny – jak na co dzień” - mówi Van Sant. Wyjątek stanowią Alex Frost i Eric Duelen - to oni sprawiają, ze dzień w szkole ma tak upiorny finał. W obsadzie filmu znalazło się tylko trzech zawodowych aktorów. Wszyscy w rolach dorosłych: Timothy Bottoms w roli ojca jednego z uczniów, Matt Maloy w roli dyrektora szkoły (Pana Luce). Ellis S. Williams zagrał przewodniczącego Stowarzyszenia Gejowsko-Heteroseksualnego. Diane Keaton, zdobywczyni Oskara za rolę w Annie Hall, w pełni popiera decyzję Van Santa związaną z kontynuacją wykorzystanych w filmie Gerry technik improwizacyjnych. „Myślę, że to fascynująca droga. Zaskakujące, jak wiele można wydobyć z aktorów, umiejętnie z nimi pracując. Potrzebny jest ktoś taki jak Gus - o takim talencie, obdarzony ogromnymi umiejętnościami i wiedzą. Gus ma poza tym niezwykły talent do wyszukiwania talentów. Dzieciaki mu ufały i po prostu zagrały – i zrobiły to bez wysiłku.” Twórcom Słonia zależało, aby film powstał na terenie prawdziwej szkoły średniej. Producentowi udało się uzyskać zgodę kuratorium na wykorzystanie zamkniętej szkoły w północno-wschodnim Portland. Szkoła była w pełni wyposażona. „W krótkim czasie udało nam się nadać temu miejscu wygląd normalnej szkoły. Zależało nam na tym, aby scenografia była maksymalnie wierna” – mówi Wolf. Słoń powstał w 20 dni. Miesiąc powstania filmu to listopad 2002 r. Przy okazji realizacji „Słonia” Van Sant już po raz trzeci współpracował z autorem zdjęć Harrisem Savidisem. Wcześniej Van Sant i Savidis współpracowali w trakcie pracy nad filmami: Szukając siebie oraz Gerry (za zdjęcia do tego filmu Savides otrzymał nominację do nagrody Independent Spirit Award). Słoń to film wyjątkowy nie tylko ze względu na temat, jaki podejmuje oraz sposób jego potraktowania. Nakręcony na taśmie 35mm, Słoń zachwyca pięknymi zdjęciami. Ogromne wrażenie robią widoki nieba i ziemi, długie ujęcia śledzące uczniów, cierpliwa obserwacja ludzkiej twarzy. To bardzo bezpośredni i autentyczny portret ludzi i środowiska, które ich otacza. Wizualna estetyka filmu czerpie inspirację z filmów dokumentalnych Fredericka Wisemana (Domestic Violence, The Store, High School) oraz fotografii Williama Egglestona. Van Sant mówi: „Wiseman zawsze kręci w stosunkowo trudnych do filmowania miejscach: w domu towarowym, na terenie szkoły. Portretuje sytuacje, ludzi, miejsca. Podobnie William Eggleston: fotografuje i środowisko, i ludzi. Każdą scenerię sfotografują w sposób, który zapewni wspaniałe widowisko. My również przystąpiliśmy do pracy w realnym, prawdziwym otoczeniu. Użyliśmy naturalnego światła – próbowaliśmy wydobyć naturalne piękno.” Zdecydowano także nakręcić film w formacie telewizyjnym (1:33), zamiast, stosowanego w większości współczesnych filmów, szerszego formatu (kinematograficznego) 1:85. Ten format był standardem w przemyśle filmowym do połowy lat 50-tych. Van Sant używał go we wczesnych filmach realizowanych na taśmie 16mm. Chciał użyć go ponownie. „Naprawdę lubię kształt tego formatu. Poza tym, mieliśmy kręcić w sytuacjach, które, jak mi się wydawało, wypadły by dobrze w formacie 1:33, na przykład korytarze” - wyjaśnia reżyser. „Co więcej, amerykańskie szkoły wyświetlały filmy 16mm w formacie 1:33 przez dekady, zanim video stało się normą. Udźwiękowienie, autorstwa Leslie Shatz, idzie w zgodzie z subtelnością i powściągliwością filmu. Obraz zdecydowanie dominuje nad muzyką. Kilka zaledwie scen ilustrują utwory Beethovena: „Dla Elizy” oraz symfonie fortepianowe nr 14 i 2. Nagrania muzyki wykorzystanej w filmie dokonał uczeń - aktor Alex Frost. Van Sant wspomina: „Alex stanął obok pianina i zaczął grać. Mieliśmy kręcić scenę w sypialni następnego dnia, więc powiedziałem - ‘powinniśmy pewnie wstawić tam pianino’. Gdy to zrobiliśmy i nakręciliśmy scenę, w której Alex gra na pianinie, postanowiliśmy użyć muzyki w kilku innych scenach filmu.” Ścieżkę dźwiękową filmu budują w większości musique concrète, formy muzyki elektronicznej powstałej w późnych latach 40-tych i opartej raczej na dźwiękach naturalnych niż wykonywanych przez klasyczne instrumenty. Mówi Wolf: „Nie mamy tu czynienia z tradycyjnym udźwiękowieniem, gdzie dźwięk lub muzyka gra buduje nastrój, ‘jest po czyjejś stronie’. Podobnie jak w całym filmie chodzi o neutralny przekaz. Bez narzucania własnego zdania.” Wolf dodaje: „Gus unika szybkiego montażu. Nie używa techniki, by powiedzieć widowni gdzie ma patrzeć i co czuć. Gus ma wystarczająco dużo pewności, aby nie wycinać, nie wypełniać ciszy hałasem. Film jest jednocześnie realistyczny i poetycki.” Niewielu, po obejrzeniu Słonia, pozostanie niewzruszonych. Mówi Diane Keaton: „Film zmusza do myślenia przede wszystkim o mojej odpowiedzialności jako dorosłego. Muszę próbować zrozumieć, co się dzieje z młodymi ludźmi. Uderzające jest, że film jest tak czystym dziełem. Gus nie próbował zrobić z niego nic innego, niż to, czym, jak uważał, dla pewnych nastolatków jest szkoła średnia. Patrzymy na ich świat ich oczami .”