W "Jobsie" (2015) Danny’ego Boyle’a Steve Jobs (Michael Fassbender) był jak kłamiący na lewo i prawo Pinokio. Za sumienie, niczym świerszcz Jiminy dla drewnianego chłopca, służyła mu asystentka Joanna Hoffman (Kate Winslet). Stawką filmu było zaś, czy Jobs przestanie wreszcie "zakrzywiać rzeczywistość" i okaże szczerą ludzką emocję. Czy przestanie kłamać i zmieni się w prawdziwego człowieka.
"Artificial" Luki Guadagnina trochę rymuje się z "Jobsem". Jednym z głównych bohaterów filmu jest Sam Altman, dyrektor generalny firmy OpenAI, który sam też trochę rymuje się z Jobsem, byłym dyrektorem generalnym firmy Apple. Panów łączy nawet podobny łuk kariery: obu zwolniono z firmy, którą założyli, obaj wrócili do niej swoistym fortelem.
Sama Altmana gra w "Artificial" Andrew Garfield i jego obecność przywołuje jeszcze inny film, napisany zresztą przez tego samego Aarona Sorkina, który napisał "Jobsa". Mowa o "The Social Network" (2010) Davida Finchera, gdzie Garfield wcielał się w Eduardo Saverina, współzałożyciela jeszcze innej firmy, Facebooka.
W centrum "The Social Network" również pulsowało pytanie o prawdę: o to, jak doszło do rozłamu między Saverinem a Markiem Zuckerbergiem. Bo Saverin – podobnie jak Jobs i Altman – też został wysiudany z firmy, którą pomógł stworzyć.
Altman w wersji Garfielda to jednak przeciwieństwo Saverina – nawet jeśli w obu filmach aktor ma scenę dramatycznego roztrzaskiwania laptopa.
1. F jak fałsz
Co ciekawe, w "Artificial" wspomniany Pinokio zostaje przywołany wprost. Geoffrey Hinton (Mark Rylance), nazywany często "ojcem chrzestnym sztucznej inteligencji", przypomina, że drewniany chłopiec, aby stać się chłopcem prawdziwym, miał wykazać się trzema zaletami: musiał być szczery, miły i bezinteresowny.
"Artificial" oczywiście znaczy "sztuczny", "fałszywy". Film Guadagnina opowiada o tym, jak pod opieką Hintona informatyk Ilya Sutskever (Yura Borisov) tworzy algorytm sztucznej inteligencji, a potem w duecie z Samem Altmanem zakłada firmę OpenAI, która przedstawia światu czatbota ChatGPT.
I teraz pytanie: kto w "Artificial" jest owym Pinokiem?
Czy jest nim ChatGPT, sztuczna inteligencja, która raz na jakiś czas sobiehalucynuje kłamie? Czy jest nim Sam Altman, gotowy kłamać zarówno w imię wyższej idei, jak i wyższego przychodu? Czy jest nim Ilya Sutskever, nieumiejący kłamać, żeby nie wiem co? A może jest nim każdy z powyższych?
"Artificial" jest bowiem opowieścią o tym, kto skłamie i kiedy.
2. Look, a Guadagnino!
W scenie, gdy Sam Altman zostaje złapany na mijaniu się z prawdą podczas wywiadu telewizyjnego, kamerzystę gra sam Luca Guadagnino. Jakby reżyser chciał dać nam znak: uwaga, patrzcie, ściema!
3. Dwa centaury
Pytanie o kłamstwo to dobry punkt wyjścia dla filmu o techbrosach z Doliny Krzemowej. Ich modus operandi polega przecież z grubsza na subtelnym mijaniu się z prawdą. Jacyś panowie – bo to zwykle panowie – zakładają w garażu startup i obiecują potencjalnym inwestorom złote góry, chociaż na chwilę obecną owych złotych gór jeszcze nie mają. Liczą jednak, że zdążą je wyprodukować, zanim inwestorzy powiedzą: sprawdzam.
"Artificial" opowiada jednak odwrotną historię. Sutskeverowi udaje się bowiem stworzyć "złotą górę". Problem ma raczej z przekonaniem świata do tego, co stworzył. Ot, paradoks geniusza: nieszablonowy umysł pozwala ci dokonać przełomowych odkryć, ale czyni cię społecznie nieprzystosowanym. Sutskever może sobie marzyć o pożytecznych zastosowaniach sztucznej inteligencji, ale żeby kontynuować badania, potrzebuje kogoś lepiej zsocjalizowanego. Kogoś, kto będzie umiał przekonać świat – i inwestorów – do tego wynalazku.
Szkopuł w tym, że od PR-u do PRopagandy droga krótka. Zmieniając naukę w biznes, zmieniasz też priorytety: z idealistycznych na kapitalistyczne. Ojciec sztucznej inteligencji – niczym Gepetto – staje więc przed dylematem każdego rodzica: kiedy wypuszczasz swoje dziecko w świat, tracisz nad nim kontrolę.
"Artificial" jest zatem opowieścią nie tylko o Pinokiu, ale i o puszce Pandory, o faustowskim kontrakcie, o Prometeuszu dającym ludziom ogień. Spośród wszystkich analogii, które byłyby tu na miejscu, najlepiej pasuje chyba pojęcie tzw. "odwróconego Centaura". W kontekście AI spopularyzował je pisarz Cory Doctorow. O co chodzi?
Mitologiczny centaur stanowi metaforę zdrowej relacji człowieka z technologią: relacji, w której technologia służy człowiekowi za "nogi", jest mu wsparciem i pozostaje pod jego kontrolą, niczym dobre narzędzie. "Odwrócony centaur" opisuje zatem niebezpieczne zaburzenie tego porządku. To sytuacja, kiedy użytkownik traci kontrolę nad narzędziem i zostaje "zrobiony w konia": zamiast człowiekiem z końskimi nogami staje się człowiekiem z końskim łbem.
Doctorow przestrzega, że grozi nam właśnie taka, podrzędna, relacja z AI. W intencji użytkowników sztucznej inteligencji powinno być to, żeby pozostała ona ludzkim narzędziem, żeby nie zastąpiła ludzkiej głowy – mówi pisarz.
W "Artificial" Guadagnino dopowiada jednak, że mleko w zasadzie się wylało. Że postęp AI napędzany niekontrolowaną kapitalistyczną logiką – bez hamulców etyki, zdrowego rozsądku czy choćby zwykłej ostrożności – już za bardzo uderzył nam do głów.
4. Director generalny
Guadagnino to jednak reżyser, który uwielbia Reżyserować przez wielkie "R". Dlatego woli przetłumaczyć metafory na obrazy. Film zaczyna się więc już od tajemniczego ujęcia zamglonego mostu Golden Gate. Most zresztą powraca potem jako tło w kilku kluczowych scenach. Wybór nie jest przypadkowy: ten architektoniczny symbol Kalifornii zasłynął równocześnie jako magnes dla samobójców – i Guadagnino przewrotnie wygrywa tę dwuznaczność. Jakby chciał powiedzieć: patrzcie, oto Kalifornijczycy z Doliny Krzemowej przerzucają kładkę w nieznane, lekceważąc fakt, że w ich ambicję wpisane jest ryzyko samozniszczenia.
Równie wymowna jest wirująca kamera Malika Hassana Sayeeda, która towarzyszy kolejnym przełomom w historii OpenAI i "podekscytowana" kręci się od osoby do osoby. Tak jest choćby w scenie "okrągłego stołu", przy którym siedzą, biesiadują i dyskutują technologiczne tuzy – od Altmana po Elona Muska (Ike Barinholtz). Panowie zaczynają bębnić o blat, jakby grali werble dla swojej świetlanej przyszłości. Nagle jednak montażysta Marco Costa przerywa ten koncert i jednym montażowym cięciem wymazuje z kadru wszystkie postacie – aż w kadrze zostaje sam stół. Techbrosi wybębnili sobie własne zniknięcie.
Scenarzysta Simon Rich w zasadzie konstruuje fabułę z samych takich ważnych Momentów. Opowiada o OpenAI "po bożemu", zgrabnie prowadząc nas przez kolejne punkty węzłowe historii firmy. Na opowieść składa się w zasadzie ciąg "kuszeń" – a może raczej "uwodzeń"? Suskever jest bowiem po kolei "adorowany" przez kolejnych partnerów: od Hintona przez Altmana po Mirę Murati (Monica Barbaro). Hinton zaraz po poznaniu zaprasza go na obiad, Altman wciąż zalotnie patrzy mu głęboko w oczy, a rozmowa Miry o pracę przypomina raczej umizgi – z tym, że umizgujący zamiast miłości wyznają sobie miłość do Radiohead.
Tę czytelną strukturę wzmacniają jeszcze wyraźne "refreny". Na przykład: dwie symetryczne sceny spotkania z fanami. Jedną umiejscowiono blisko początku, drugą bliżej końca filmu. W pierwszej Altman stoi w cieniu celebryty Muska, którego rozpoznają przechodnie. W drugiej sam jest już bożyszczem: przechodnie padają na kolana przed nim. Wyraźnie widać, że historia płynie: coś się w międzyczasie zmieniło.
Wszystko zatem gra: miernikiem dobrego scenariusza jest przecież właśnie zgrabnie rozpisana przemiana. Mimo to w rękach słabszego reżysera scenariusz Richa mógł dać efekt wyliczanki faktów z Wikipedii. Guadagnino jednak unika tej pułapki.
Reżyser bowiem rozmyślnie rozkłada akcenty, cieniuje, wyciąga sensy i wybija rytm. Spójrzcie chociażby, jak mimochodem, bez pomocy słów, opowiada nam ową przemianę Altmana. W jednej z wczesnych scen Ilya, ustawiony przez Guadagnina pod słońce, dosłownie "świeci" za mocno – tak, że Altman musi mrużyć oczy i zasłaniać czoło dłonią. Kila scen później Sam zakłada jednak okulary przeciwsłoneczne i szybko zaczyna dominować nad wspólnikiem: Ilya staje się zaledwie odbiciem uwięzionym w ramce jego szkieł.
Równie sprytnie opowiedziano ten awans Altmana w scenie jednego z posiedzeń w biurze OpenAI. Guadagnino robi to samą tylko inscenizacją, tzw. "blokowaniem". Cała kadra firmy mieści się tu w jednym (sic) kadrze. Cała – z wyjątkiem Altmana, który urósł tak bardzo, że teraz sam zajmuje całe przeciwujęcie.
Storytelling: poziom mistrz.
5. Modele językowe
Kiedy Guadagnino przystąpił do reżyserowania "Artificial", stanął przed podobnym wyzwaniem, co David Fincher przy "The Social Network": trudno realizować reżyserski przykaz "show, don’t tell", kiedy twój film to nieustanne "tell". Weź tu człowieku zrób spektakl z tego, jak grupka informatyków kłóci się w pomieszczeniach o technologiczne niuanse. W "Artificial" jednak spektaklem staje się właśnie "mówienie". Za "show" robi tu samo "tell".
Guadagnino miał tym trudniej, że problem sztucznej inteligencji jest bardziej abstrakcyjny niż problem, kto ukradł komu pomysł na Facebooka. Co więcej, Simon Rich nie napisał dla reżysera karabinowych sorkinowych dialogów, jakie można by potem podkręcić muzyką Trenta Reznora i Atticusa Rossa. Może dlatego zamiast duetu, który pracował przy czterech ostatnich filmach Guadagnina, muzykę stworzył dla niego tym razem Damon Albarn.
Czy fakt, że Albarn to artysta na poły wirtualny, miał tu znaczenie? W filmie zatytułowanym "Artificial" nie może nie mieć. Facet, który raz jest rozczochranym obibokiem z Blur, a raz animowanym awatarem z Gorillaz, nagrał ścieżkę dźwiękową stojącą właśnie w takim rozkroku. Muzyka w "Artificial" pulsuje przecież kontrastem dźwięków syntetycznych i naturalnych. Z lewej: cyfrowe syntezatory i sekwencery. Z prawej: analogowe perkusjonalia, akustyczna gitara, zmęczony ludzki głos. Sednem jest tu samo zderzenie faktur, samo brzmienie.
To zresztą nie jedyne brzmienie, na jakie wyczula nas Guadagnino. W "Artificial" – filmie o zaawansowanych "modelach językowych" – dźwięczy też przecież ludzki JĘZYK. Zwróćcie uwagę: niemal każdy z głównych bohaterów mówi tu wyraźnie inaczej – czy to Rosjanin Sutkskever, Brytyjczyk Hinton, Albanka Mira Murati czy Amerykanin Altman. Pokolorowany ich akcentami angielski rozpada się dodatkowo na szereg podjęzyków. Raz kumpelski dialekt, raz technologiczny żargon, raz reklamowa nowomowa. Oglądamy w końcu opowieść o TŁUMACZENIU. O próbach wytłumaczenia człowieka sztucznej inteligencji – i próbach wytłumaczenia sztucznej inteligencji człowiekowi. O próbach przebicia się przez szum nieporozumień, niedopowiedzeń i kłamstw.
Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze język niewerbalny: odegrana przez aktorów mowa ciała postaci. Barinholtz daje pełnoprawną karykaturę Elona M.: jego bohater komicznie wypina klatę i performuje męskość, ale nie potrafi ukryć krępującej samoświadomości, która buzuje pod maską Muska. Garfield jako Altman patrzy rozmówcom głęboko w oczy i jest czule dotykalski: tak demonstracyjnie miły, że aż upiorny. Rylance nasyca zaś Hintona dostojnym spokojem: minimalizm ruchów aktora warunkują problemy z kręgosłupem, które dręczą jego postać. I tak wracamy do "show".
6. Didactical
Ten ostatni niuans jest tu znaczący. Przesadnie wyprostowany Hinton pełni przecież rolę moralnego kręgosłupa filmu. Nic dziwnego, że scena jego rozmowy z automatem na szpitalnej infolinii jest przepowiednią kafkowskiego koszmaru, jaki czeka człowieka w świecie robotów. Przypomnę tylko, że to Hinton przywołał "Pinokia" Carlo Collodiego, dzieło bezwstydnie dydaktyczne. "Artificial" też jest dziełem dydaktycznym.
Guadagnino sam jednak wyraża wątpliwość, na ile dydaktyzm ma jeszcze moc sprawczą. Bo jeśli Hinton – a nie Sutskever – jest tu figurą Gepetta, to Gepetta smutnego. Takiego, któremu pozostało jedynie patrzeć, jak kolejnym jego Pinokiom rosną coraz dłuższe nosy.
Hinton przypomina kolegom morał powieści Collodiego, straszy ich przykładem Terminatora, cytuje im słowa Boba Dylana o tym, że prawdziwa wolność wymaga szczerości. Ale nikt jakoś nie słucha. A kiedy podczas narady w biurze Google’a Hinton porównuje sztuczną inteligencję do oceanu z "Solaris" Stanisława Lema, porównanie wali grochem o ścianę, bo nikt z zebranych nawet o Lemie nie słyszał. I to by było na tyle w temacie wyciągania wniosków z tekstów kultury.
Pozostaje mieć nadzieję, że ChatGPT streści komuś fabułę "Artificial", nie halucynując zbytnio. Czacie, proszę, nie kłam już.
"Artificial" Luki Guadagnina trochę rymuje się z "Jobsem". Jednym z głównych bohaterów filmu jest Sam Altman, dyrektor generalny firmy OpenAI, który sam też trochę rymuje się z Jobsem, byłym dyrektorem generalnym firmy Apple. Panów łączy nawet podobny łuk kariery: obu zwolniono z firmy, którą założyli, obaj wrócili do niej swoistym fortelem.
Sama Altmana gra w "Artificial" Andrew Garfield i jego obecność przywołuje jeszcze inny film, napisany zresztą przez tego samego Aarona Sorkina, który napisał "Jobsa". Mowa o "The Social Network" (2010) Davida Finchera, gdzie Garfield wcielał się w Eduardo Saverina, współzałożyciela jeszcze innej firmy, Facebooka.
W centrum "The Social Network" również pulsowało pytanie o prawdę: o to, jak doszło do rozłamu między Saverinem a Markiem Zuckerbergiem. Bo Saverin – podobnie jak Jobs i Altman – też został wysiudany z firmy, którą pomógł stworzyć.
Altman w wersji Garfielda to jednak przeciwieństwo Saverina – nawet jeśli w obu filmach aktor ma scenę dramatycznego roztrzaskiwania laptopa.
1. F jak fałsz
Co ciekawe, w "Artificial" wspomniany Pinokio zostaje przywołany wprost. Geoffrey Hinton (Mark Rylance), nazywany często "ojcem chrzestnym sztucznej inteligencji", przypomina, że drewniany chłopiec, aby stać się chłopcem prawdziwym, miał wykazać się trzema zaletami: musiał być szczery, miły i bezinteresowny.
"Artificial" oczywiście znaczy "sztuczny", "fałszywy". Film Guadagnina opowiada o tym, jak pod opieką Hintona informatyk Ilya Sutskever (Yura Borisov) tworzy algorytm sztucznej inteligencji, a potem w duecie z Samem Altmanem zakłada firmę OpenAI, która przedstawia światu czatbota ChatGPT.
I teraz pytanie: kto w "Artificial" jest owym Pinokiem?
Czy jest nim ChatGPT, sztuczna inteligencja, która raz na jakiś czas sobie
"Artificial" jest bowiem opowieścią o tym, kto skłamie i kiedy.
2. Look, a Guadagnino!
W scenie, gdy Sam Altman zostaje złapany na mijaniu się z prawdą podczas wywiadu telewizyjnego, kamerzystę gra sam Luca Guadagnino. Jakby reżyser chciał dać nam znak: uwaga, patrzcie, ściema!
3. Dwa centaury
Pytanie o kłamstwo to dobry punkt wyjścia dla filmu o techbrosach z Doliny Krzemowej. Ich modus operandi polega przecież z grubsza na subtelnym mijaniu się z prawdą. Jacyś panowie – bo to zwykle panowie – zakładają w garażu startup i obiecują potencjalnym inwestorom złote góry, chociaż na chwilę obecną owych złotych gór jeszcze nie mają. Liczą jednak, że zdążą je wyprodukować, zanim inwestorzy powiedzą: sprawdzam.
"Artificial" opowiada jednak odwrotną historię. Sutskeverowi udaje się bowiem stworzyć "złotą górę". Problem ma raczej z przekonaniem świata do tego, co stworzył. Ot, paradoks geniusza: nieszablonowy umysł pozwala ci dokonać przełomowych odkryć, ale czyni cię społecznie nieprzystosowanym. Sutskever może sobie marzyć o pożytecznych zastosowaniach sztucznej inteligencji, ale żeby kontynuować badania, potrzebuje kogoś lepiej zsocjalizowanego. Kogoś, kto będzie umiał przekonać świat – i inwestorów – do tego wynalazku.
Szkopuł w tym, że od PR-u do PRopagandy droga krótka. Zmieniając naukę w biznes, zmieniasz też priorytety: z idealistycznych na kapitalistyczne. Ojciec sztucznej inteligencji – niczym Gepetto – staje więc przed dylematem każdego rodzica: kiedy wypuszczasz swoje dziecko w świat, tracisz nad nim kontrolę.
"Artificial" jest zatem opowieścią nie tylko o Pinokiu, ale i o puszce Pandory, o faustowskim kontrakcie, o Prometeuszu dającym ludziom ogień. Spośród wszystkich analogii, które byłyby tu na miejscu, najlepiej pasuje chyba pojęcie tzw. "odwróconego Centaura". W kontekście AI spopularyzował je pisarz Cory Doctorow. O co chodzi?
Mitologiczny centaur stanowi metaforę zdrowej relacji człowieka z technologią: relacji, w której technologia służy człowiekowi za "nogi", jest mu wsparciem i pozostaje pod jego kontrolą, niczym dobre narzędzie. "Odwrócony centaur" opisuje zatem niebezpieczne zaburzenie tego porządku. To sytuacja, kiedy użytkownik traci kontrolę nad narzędziem i zostaje "zrobiony w konia": zamiast człowiekiem z końskimi nogami staje się człowiekiem z końskim łbem.
Doctorow przestrzega, że grozi nam właśnie taka, podrzędna, relacja z AI. W intencji użytkowników sztucznej inteligencji powinno być to, żeby pozostała ona ludzkim narzędziem, żeby nie zastąpiła ludzkiej głowy – mówi pisarz.
W "Artificial" Guadagnino dopowiada jednak, że mleko w zasadzie się wylało. Że postęp AI napędzany niekontrolowaną kapitalistyczną logiką – bez hamulców etyki, zdrowego rozsądku czy choćby zwykłej ostrożności – już za bardzo uderzył nam do głów.
4. Director generalny
Guadagnino to jednak reżyser, który uwielbia Reżyserować przez wielkie "R". Dlatego woli przetłumaczyć metafory na obrazy. Film zaczyna się więc już od tajemniczego ujęcia zamglonego mostu Golden Gate. Most zresztą powraca potem jako tło w kilku kluczowych scenach. Wybór nie jest przypadkowy: ten architektoniczny symbol Kalifornii zasłynął równocześnie jako magnes dla samobójców – i Guadagnino przewrotnie wygrywa tę dwuznaczność. Jakby chciał powiedzieć: patrzcie, oto Kalifornijczycy z Doliny Krzemowej przerzucają kładkę w nieznane, lekceważąc fakt, że w ich ambicję wpisane jest ryzyko samozniszczenia.
Równie wymowna jest wirująca kamera Malika Hassana Sayeeda, która towarzyszy kolejnym przełomom w historii OpenAI i "podekscytowana" kręci się od osoby do osoby. Tak jest choćby w scenie "okrągłego stołu", przy którym siedzą, biesiadują i dyskutują technologiczne tuzy – od Altmana po Elona Muska (Ike Barinholtz). Panowie zaczynają bębnić o blat, jakby grali werble dla swojej świetlanej przyszłości. Nagle jednak montażysta Marco Costa przerywa ten koncert i jednym montażowym cięciem wymazuje z kadru wszystkie postacie – aż w kadrze zostaje sam stół. Techbrosi wybębnili sobie własne zniknięcie.
Scenarzysta Simon Rich w zasadzie konstruuje fabułę z samych takich ważnych Momentów. Opowiada o OpenAI "po bożemu", zgrabnie prowadząc nas przez kolejne punkty węzłowe historii firmy. Na opowieść składa się w zasadzie ciąg "kuszeń" – a może raczej "uwodzeń"? Suskever jest bowiem po kolei "adorowany" przez kolejnych partnerów: od Hintona przez Altmana po Mirę Murati (Monica Barbaro). Hinton zaraz po poznaniu zaprasza go na obiad, Altman wciąż zalotnie patrzy mu głęboko w oczy, a rozmowa Miry o pracę przypomina raczej umizgi – z tym, że umizgujący zamiast miłości wyznają sobie miłość do Radiohead.
Tę czytelną strukturę wzmacniają jeszcze wyraźne "refreny". Na przykład: dwie symetryczne sceny spotkania z fanami. Jedną umiejscowiono blisko początku, drugą bliżej końca filmu. W pierwszej Altman stoi w cieniu celebryty Muska, którego rozpoznają przechodnie. W drugiej sam jest już bożyszczem: przechodnie padają na kolana przed nim. Wyraźnie widać, że historia płynie: coś się w międzyczasie zmieniło.
Wszystko zatem gra: miernikiem dobrego scenariusza jest przecież właśnie zgrabnie rozpisana przemiana. Mimo to w rękach słabszego reżysera scenariusz Richa mógł dać efekt wyliczanki faktów z Wikipedii. Guadagnino jednak unika tej pułapki.
Reżyser bowiem rozmyślnie rozkłada akcenty, cieniuje, wyciąga sensy i wybija rytm. Spójrzcie chociażby, jak mimochodem, bez pomocy słów, opowiada nam ową przemianę Altmana. W jednej z wczesnych scen Ilya, ustawiony przez Guadagnina pod słońce, dosłownie "świeci" za mocno – tak, że Altman musi mrużyć oczy i zasłaniać czoło dłonią. Kila scen później Sam zakłada jednak okulary przeciwsłoneczne i szybko zaczyna dominować nad wspólnikiem: Ilya staje się zaledwie odbiciem uwięzionym w ramce jego szkieł.
Równie sprytnie opowiedziano ten awans Altmana w scenie jednego z posiedzeń w biurze OpenAI. Guadagnino robi to samą tylko inscenizacją, tzw. "blokowaniem". Cała kadra firmy mieści się tu w jednym (sic) kadrze. Cała – z wyjątkiem Altmana, który urósł tak bardzo, że teraz sam zajmuje całe przeciwujęcie.
Storytelling: poziom mistrz.
5. Modele językowe
Kiedy Guadagnino przystąpił do reżyserowania "Artificial", stanął przed podobnym wyzwaniem, co David Fincher przy "The Social Network": trudno realizować reżyserski przykaz "show, don’t tell", kiedy twój film to nieustanne "tell". Weź tu człowieku zrób spektakl z tego, jak grupka informatyków kłóci się w pomieszczeniach o technologiczne niuanse. W "Artificial" jednak spektaklem staje się właśnie "mówienie". Za "show" robi tu samo "tell".
Guadagnino miał tym trudniej, że problem sztucznej inteligencji jest bardziej abstrakcyjny niż problem, kto ukradł komu pomysł na Facebooka. Co więcej, Simon Rich nie napisał dla reżysera karabinowych sorkinowych dialogów, jakie można by potem podkręcić muzyką Trenta Reznora i Atticusa Rossa. Może dlatego zamiast duetu, który pracował przy czterech ostatnich filmach Guadagnina, muzykę stworzył dla niego tym razem Damon Albarn.
Czy fakt, że Albarn to artysta na poły wirtualny, miał tu znaczenie? W filmie zatytułowanym "Artificial" nie może nie mieć. Facet, który raz jest rozczochranym obibokiem z Blur, a raz animowanym awatarem z Gorillaz, nagrał ścieżkę dźwiękową stojącą właśnie w takim rozkroku. Muzyka w "Artificial" pulsuje przecież kontrastem dźwięków syntetycznych i naturalnych. Z lewej: cyfrowe syntezatory i sekwencery. Z prawej: analogowe perkusjonalia, akustyczna gitara, zmęczony ludzki głos. Sednem jest tu samo zderzenie faktur, samo brzmienie.
To zresztą nie jedyne brzmienie, na jakie wyczula nas Guadagnino. W "Artificial" – filmie o zaawansowanych "modelach językowych" – dźwięczy też przecież ludzki JĘZYK. Zwróćcie uwagę: niemal każdy z głównych bohaterów mówi tu wyraźnie inaczej – czy to Rosjanin Sutkskever, Brytyjczyk Hinton, Albanka Mira Murati czy Amerykanin Altman. Pokolorowany ich akcentami angielski rozpada się dodatkowo na szereg podjęzyków. Raz kumpelski dialekt, raz technologiczny żargon, raz reklamowa nowomowa. Oglądamy w końcu opowieść o TŁUMACZENIU. O próbach wytłumaczenia człowieka sztucznej inteligencji – i próbach wytłumaczenia sztucznej inteligencji człowiekowi. O próbach przebicia się przez szum nieporozumień, niedopowiedzeń i kłamstw.
Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze język niewerbalny: odegrana przez aktorów mowa ciała postaci. Barinholtz daje pełnoprawną karykaturę Elona M.: jego bohater komicznie wypina klatę i performuje męskość, ale nie potrafi ukryć krępującej samoświadomości, która buzuje pod maską Muska. Garfield jako Altman patrzy rozmówcom głęboko w oczy i jest czule dotykalski: tak demonstracyjnie miły, że aż upiorny. Rylance nasyca zaś Hintona dostojnym spokojem: minimalizm ruchów aktora warunkują problemy z kręgosłupem, które dręczą jego postać. I tak wracamy do "show".
6. Didactical
Ten ostatni niuans jest tu znaczący. Przesadnie wyprostowany Hinton pełni przecież rolę moralnego kręgosłupa filmu. Nic dziwnego, że scena jego rozmowy z automatem na szpitalnej infolinii jest przepowiednią kafkowskiego koszmaru, jaki czeka człowieka w świecie robotów. Przypomnę tylko, że to Hinton przywołał "Pinokia" Carlo Collodiego, dzieło bezwstydnie dydaktyczne. "Artificial" też jest dziełem dydaktycznym.
Guadagnino sam jednak wyraża wątpliwość, na ile dydaktyzm ma jeszcze moc sprawczą. Bo jeśli Hinton – a nie Sutskever – jest tu figurą Gepetta, to Gepetta smutnego. Takiego, któremu pozostało jedynie patrzeć, jak kolejnym jego Pinokiom rosną coraz dłuższe nosy.
Hinton przypomina kolegom morał powieści Collodiego, straszy ich przykładem Terminatora, cytuje im słowa Boba Dylana o tym, że prawdziwa wolność wymaga szczerości. Ale nikt jakoś nie słucha. A kiedy podczas narady w biurze Google’a Hinton porównuje sztuczną inteligencję do oceanu z "Solaris" Stanisława Lema, porównanie wali grochem o ścianę, bo nikt z zebranych nawet o Lemie nie słyszał. I to by było na tyle w temacie wyciągania wniosków z tekstów kultury.
Pozostaje mieć nadzieję, że ChatGPT streści komuś fabułę "Artificial", nie halucynując zbytnio. Czacie, proszę, nie kłam już.
Moja ocena:
8
Czy uznajesz tę recenzję za pomocną?
