"Zobaczysz wszystko" zwróciło oczy świata na Nathana Fieldera. Ale nakręcony w duecie z Lance'em Oppenheimem dokument o Elizabeth Holmes to zaledwie najnowszy projekt w filmografii twórcy, który już od jakiegoś czasu konsekwentnie bada granicę między faktem a fikcją. Mapę przez twórczość Nathana Fieldera – znanego też z programów "Nathan for You" oraz "Próba generalna" i serialu "The Curse" – rysuje Kacper Rydzewski. Film to nie rzeczywistość. To, jeśli mogę się tak wyrazić, "model" rzeczywistości. Rzeczywistości w całej jej złożoności nie da się oczywiście uchwycić, więc trzeba dokonywać wyborów. Trzeba "odfiltrować" całą tę złożoność, korzystając z ram (struktury). To tak jak w teatrze. Sztuka teatralna nie jest prawdziwym życiem. To model prawdziwego życia w zmniejszonej skali. Myślę, że to jedyna opcja w przypadku filmu fabularnego. Inaczej wygląda to jednak w przypadku filmu dokumentalnego – choć właściwie uważam, że tam jest to jeszcze trudniejsze. W filmie dokumentalnym bowiem twierdzisz, że pokazujesz prawdziwe życie, ale pokazujesz tylko jego niewielki wycinek, który natychmiast staje się reprezentatywny dla "prawdziwego życia". To pułapka zarówno w filmach dokumentalnych, jak i fabularnych. Jeśli jesteś tego świadomy, być może zwracasz nieco większą uwagę na związane z tym zagrożenia. Ponieważ jest to z natury rzeczy manipulacja. Jeśli jednak zawsze dajesz widzowi szansę, by rozpoznał to jako manipulację – powiedziałbym, że jest to kwestia uczciwości. Michael Haneke tragik
 1. tragediopisarz
2. aktor grający role tragiczne słownik PWN Na samym początku jest kłamstwo. Nathan Fielder ukończył jedną z najlepszych kanadyjskich szkół biznesu z bardzo dobrymi wynikami – a przynajmniej tak zdaje się nas przekonywać w czołówce "Nathan for You" ("Złoty dotyk Nathana"). Kamera pokazuje nam natomiast świadectwo Fieldera, które wskazuje raczej na to, że mamy do czynienia z co najwyżej przeciętniakiem. A im dalej w las, tym tylko więcej sprzeczności. Nathan pozuje na profesjonalistę, ale wystarczy chwila, żeby ogarnąć, że o biznesie Kanadyjczyk nie ma bladego pojęcia. Przykład pierwszy z brzegu: jak pomóc lodziarni przyciągnąć większą rzeszę klientów? Wprowadzić smak nieoczywisty: gówno. Nathan sprzedaje ten i podobne pomysły z kamienną twarzą. Przychodzi w roli mentora, a wychodzi jak głupek. Ta gęba ofermy przez długi czas stanowić będzie dla Fieldera główne alibi. Celem programu ma być pomoc małym przedsiębiorcom w aglomeracji Los Angeles, ale Nathan częściej niż im pomagać, marnuje ich czas, a bardzo często zwyczajnie szkodzi. Jego pomysły niejednokrotnie narażają bohaterów na ryzyko prawne albo straty wizerunkowe. Ale w kwestii wizerunku Kanadyjczykowi obrywa się przecież równie mocno. Koniec końców widz nie śmieje się wcale z bohaterów, tylko – bardzo często – z samego Nathana. Ostatecznie to on jest obiektem żartu, nawet jeśli ten poczyniony zostaje kosztem kogo innego. Sęk w tym, że jednocześnie sam jest tym, który ten żart opowiada. W pierwszy odcinku "The Curse" – jedynym w pełni fikcjonalnym dziele Kanadyjczyka – Dougie (w tej roli współautor scenariusza, Benny Safdie) pokazuje Asherowi i Whitney (kolejno: Nathan Fielder i Emma Stone) czołówkę programu, który niegdyś tworzył. Piętnaście kobiet chętnych otworzyć się na miłość – i jeden zamaskowany mężczyzna, o którego względy będą konkurować. Oblicze ukochanego pozna natomiast tylko jedna. Żart polega na tym, że twarz mężczyzny jest poważnie poparzona. Ale jaja – zdaje się myśleć Asher. "To tak, jakby zrobić pranka na ofierze pożaru" – oburza się Whitney. "W jaki sposób to ma być prank, kiedy on sam bierze w nim udział?" – odpowiada Dougie. Reakcje Ashera i Whitney reprezentują tu dwie krańcowe tendencje w odbiorze twórczości Fieldera. Z jednej strony naiwna afirmacja fikcji jako ciągu dźwięków i obrazów, który ma przede wszystkim dostarczyć. Z drugiej, dociekliwość pytania o drugie dno: o materialne podstawy całego spektaklu i zasadność ekranowej eksploatacji. Pośród tego wszystkiego Dougie jako wykręcone porte parole samego twórcy, świadomego, że być może prawdziwa rozrywka zaczyna się tam, gdzie kończy etyka. Czym innym jest bowiem telewizja, jeśli nie odpowiedzią na perwersyjne pragnienie voyerustycznej uciechy zgromadzonych przed teleodbiornikami widzów? Chodzi o to, żeby pokazać rzeczywistość od zaplecza – jak Magda Gessler w "Kuchennych rewolucjach" czy Ty Pennington w "Domu nie do poznania" – i wymuskać, a następnie udramatyzować wszelki rozgrywający się na nim konflikt. W "Nathan for You" ten konflikt zaczyna rozgrywać się także na poziomie meta. Czy to co oglądam, dzieje się na serio? Jeśli tak, czy to jest w ogóle w porządku? Czy powinienem to oglądać? "Nathan for You" jest na tle parodiowanych formatów wyjątkowy zaś w tym sensie, że czyni te wątpliwości wyraźnie dostrzegalnymi. Komizm programu nie zasadza się na łopatologicznej bece z pozbawionego samoświadomości głupka. Opiera się raczej na świadomości widza, że ma tu do czynienia z ironią. Nathan występuje tu pod własnym nazwiskiem – jako on sam – i próbuje prezentować siebie jako osobę społecznie i zawodowo kompetentną. Montaż czyni go osobą tych kompetencji pozbawioną. Widz natomiast wyłapuję tę sprzeczność i rozpoczyna się ta cała gra w to, co jest na serio i to, co jest zmyłą. Jeśli jest jednocześnie autorem i przedmiotem żartu – analogicznie: swoim katem i własną ofiarą – kim jest naprawdę? Nathan przestaje być godnym politowania gamoniem, a zaczyna funkcjonować jako geniusz zmyślnie zacierający za sobą ślady. I pozostaje nim tak długo, jak nie uda się powiedzieć, gdzie leży granica między nim a wykreowaną na potrzeby telewizji personą. #1 Zobaczyć się takim, jakim widzą cię inni (Asher / Elisabeth) Widzimy to, kiedy po premierze "The Curse" zjawia się wraz z Emmą Stone w programie Jimmy’ego Kimmela. Zamiast emblematycznej koszuli wprawionej w spodnie – stylówka opium. W miejsce nieporadnego społecznie jąkały – fashionista o nonszalanckim tonie, którym ogłasza, że w przeciwieństwie do postaci, w które wcielał się wcześniej, to jest "prawdziwy Nathan". To oczywisty żart – przy okazji pewnie niezbyt śmieszny – lecz niemniej udany. Sukces polega na tym, że Fielder zrobił to znowu: miał zdjąć maskę, a zamiast tego tylko nałożył kolejną. Mniejsza o perfidność blefu. Gra zostaje podtrzymana – i tylko to ma znaczenie. Cała twórczość Nathana to w zasadzie jeden wielki esej o logice wizerunku. "The Curse" to opowieść o pułapce, w jaką wpadamy konfrontując się z tym, jak widzą nas inni. Ale widać to też w samym zafiksowaniu Kanadyjczyka na sztuce imitacji: postaciach sobowtórów (patrz: pseudo-Bill Gates albo niby-Michael Richards) czy umiejętnym plagiatowaniu (patrz: Dumb Starbucks). W jednym z odcinków "Nathan for You" Fielder próbuje odmienić życie Cory’ego, biernego życiowo chłopaka. Cel: zrobić z niego bohatera… walki z rakiem piersi. Sposób: przejść na linie między dachami budynków w przebraniu Cory’ego, podczas gdy ten czeka tylko na zgarnięcie aplauzu. U Fieldera wszelka przemiana zaczyna się na zewnątrz: wystarczy zmienić powłokę, by przekształcić siebie. Tutaj najpierw jesteś tym, jak widzą cię inni. Nie bez powodu wyreżyserowany przez Fieldera i Lance'a Oppenheima dokument "Zobaczysz wszystko" zaczyna się od przypomnienia afery związanej z Elizabeth Holmes. Eli pojawia się jako oszustka. Dopiero wraz z przybyciem ekipy filmowej rodzi się obietnica głębi: perspektywa odnalezienia w jej życiu drugiego dna – prawdziwego oblicza osoby, której opinia publiczna domalowała jednoznacznie pejoratywną gębę. Cel i warunek całego przedsięwzięcia brzmi: pełna transparentność. Założenie jest więc takie, że jest jakieś źródło oraz środki do tego, by jakoś do niego dotrzeć – że gdzieś tam istnieje zaplątana praprzyczyna, wystarczy wiedzieć, gdzie pociągnąć. "Zobaczysz wszystko" spełnia w tym sensie tytułową obietnicę, ale to, co widzimy różni się znacząco od tego, co spodziewaliśmy się zobaczyć. Dokument Fieldera i Oppenheima dowodzi bowiem, że nie istnieje jedna prawda. Jest tylko suma zakumulowanych perspektyw, a każda jest po prostu efektem arbitralnie wyselekcjonowanych półprawd i przemilczeń. Sama prawda zaś składa się z faktów i fikcji, posklejanych i nie do rozdzielenia. Klucz to odpowiednia ich konfiguracja. Dlatego metoda, którą zaczyna stosować Nathan w drugiej połowie filmu mniej ma wspólnego z genealogią, a więcej – z kombinatoryką. Skoro nie ma głębi, możemy tylko stworzyć serię scenariuszy oraz pewien probabilistyczny model, który pozwoli nam określić najbardziej prawdopodobny przebieg wydarzeń. Właśnie na takiej zasadzie działa "Próba generalna". Pierwszy krok: znaleźć swojego bohatera. Rozmawiać z nim, przyglądać mu się – spróbować go, jak najlepiej, zrozumieć. Drugi krok: wcielić się w swojego bohatera. Oddać jego wygląd, ekspresję i tok myślenia. Trzeci krok: umiejętnie uzasadnić swoje zachowania podczas improwizacyjnych sesji symulacyjnych. Przykład: Kor chciałby wyznać swojej przyjaciółce kłamstwo, na którym oparł ich relację. W tym celu Fielder wykonuje kopię życia Kora– swoisty plagiat rzeczywistości – włącznie z imitatorką samej przyjaciółki, niczym automat odtwarzającą kolejne opcje dialogowe. Zastosowanie: od teraz Kor może wypróbować różne scenariusze coming-outu w niemal laboratoryjnych warunkach. Z relacji społecznych możemy teraz skonstruować diagram – w oparciu o niego zaś przygotować się na wszystkie możliwe sytuacje. Na tym polega tzw. metoda Fieldera – i na takiej zasadzie zbudowana jest "Próba generalna". Całemu przedsięwzięciu przyświeca przekonanie, że interakcje społeczne posiadają określony schemat, a ludzkie zachowania można zredukować do kodu. "Uważam, że każdej ludzkiej cechy można się nauczyć lub przynajmniej ją odtworzyć" – mówi w jednym z odcinków sam Nathan. Behawioryzm metody Fieldera zaczyna w "Zobaczysz wszystko" pełnić funkcję narzędzia dochodzenia. Po to tak długo i tak blisko przyglądamy się mimice Elizabeth, by wytropić możliwie każde pęknięcie – wszelki przejaw fałszu musi zostać zauważony, a następnie detalicznie przestudiowany. O ile motywacje stojące za określonymi zachowaniami możemy sobie dowolnie interpretować, o tyle kamera ma zdolność do precyzyjnego rejestrowania samych reakcji. I o ile do jakiejś Prawdy nigdy nie dotrzemy, możemy próbować się do niej jakkolwiek zbliżyć – a przynajmniej uzgodnić to, co mówi się o Holmes z tym, jak opowiada siebie sama. To, że takie przedsięwzięcie skazane jest na porażkę zaczynamy rozumieć, gdy pojmiemy, że wizerunek nie przylega do twarzy – że unoszony jest siłą bezwładu w odmętach domeny publicznej. Dla samej Elizabeth jest balastem, dla jej męża Billy’ego – zasobem. A przynajmniej tak rysuje się ta arytmetyka wizerunku w narracji samego Fieldera, który obserwując Holmes wyrobił sobie jakiś jej obraz. #2 Zobaczyć się takim, jakim chciałoby się widzieć (Whitney / Billy) Koncepcja "Próby generalnej" manifestowała się już w niektórych odcinkach "Nathan for You". Absurd Fielderowskich pomysłów to jedno. Droga do ich osiągnięcia to drugie. W jednym z odcinków ("The Richards Tip"), Nathan próbuje wypromować jedną z lokalnych restauracji. Pomysł: wywołać medialny szum wokół miejsca za sprawą cholernie dużego napiwku zostawionego przez celebrytę. Kroki: najpierw znajdź sobowtóra Michaela Richardsa. Następnie zadzwoń do wszystkich Michaelów Richardsów w okolicy, prosząc ich o dane ich kart kredytowych. Kiedy to nie wypala: znajdź mężczyznę, który będzie skłonny zmienić swoje imię i nazwisko na Michael Richards. Problem: kalifornijskie prawo wymaga, by zmiana nazwiska została ogłoszona w jednym z dzienników, co mogłoby podważyć wiarygodność historii. Rozwiązanie: stworzyć własny dziennik, którego nikt nie chciałby kupić. I tak dalej. Należy przygotować się na wszelkie ryzyko. Nikt nie może być w stanie rozpoznać, że to wszystko blef. Tak, jak w odcinku "The Anecdote", gdzie Nathan chce po prostu wypaść dobrze w programie Jimmy’ego Kimmela. Idzie to tak. Najpierw wyłapuje schemat: każda gościnna gwiazda dzieli się jakąś emocjonalną anegdotą ze swojego życia. Wystarczy więc wymyślić jakąś emocjonującą anegdotę, a następnie być w stanie taką historyjkę uprawomocnić. Cały odcinek stanowi w zasadzie zapis przygotowań do samej anegdotycznej sytuacji, które prędko zaczynają się schizoidalnie rozgałęziać na kolejne etapy etapów etapów. Ostatecznie Nathan przemienia kłamstwo w prawdę: na swój sposób faktycznie przeżywa wymyśloną przez siebie fikcję. Taka dewiza przyświecać będzie następnie "Próbie generalnej": uczynić życie i jego imitację jednym i tym samym. O ile jednak "Nathan For You" miał charakter jawnie satyryczny, o tyle "Próba generalna" pomyślana została jako serial wielofunkcjonalny. Nadal są tu bohaterowie, którym Fielder próbuje pomóc – już nie na arenie wolnego rynku, ale w zwykłych ludzkich sytuacjach. Próby często kończą się niepowodzeniem, przy czym wszyscy możemy się oczywiście pośmiać, ale intencje wydają się znacznie bardziej szczere, a to dlatego, że kod zostaje otwarty. W "Próbie generalnej" kod rzeczywistości to już open source – wystarczy tylko skrupulatnie obserwować i wyciągać wnioski z przeprowadzanych kolejno eksperymentów, by być w stanie nie tylko dekodować, ale i przekodowywać określone zachowania. Dlatego dla wielu bohaterów uczestnictwo w projekcie przynosi efekty niemal terapeutyczne. Sfinansowane za pieniądze HBO studio, w którym Fielder przeprowadza tytułowe próby, staje się sceną konfrontacji z samą logiką relacji społecznych. Wraz z niemal laboratoryjnymi warunkami produkcji pojawia się możliwość podejmowania prób na nowo i na nowo. Pojawia się więc obietnica przepracowania czy przewartościowania – czasem nawet zanim przewartościowywane doświadczenie jeszcze nadeszło. Obietnica, która w drugim sezonie zaowocuje próbą stworzenia telewizji społecznie zaangażowanej, będącej w stanie zmienić coś w samej organizacji świata. Drugi sezon "Próby generalnej" ma charakter interwencyjny. Ponownie wszystko zaczyna się od wykrycia schematu. Fielder znajduje wspólną przyczynę niemal wszystkich katastrof lotniczych w Stanach Zjednoczonych. Jego zdaniem bylibyśmy w stanie zmniejszyć prawdopodobieństwo podobnych wypadków, usprawniając komunikację w kokpicie. Stawki zaczynają być więc poważne, a przedsięwzięcie szczytne, ale problem w tym, że nikt nie ma zamiaru traktować Nathana poważnie. Łatka prankstera przylgnęła do Kanadyjczyka na tyle mocno, że nie sposób mu teraz tak po prostu uwierzyć – tak, jak nie sposób ufać Elizabeth Holmes przekonującej w "Zobaczysz wszystko", że intencje miała szczere. Oprócz stawki społecznej rysuje się więc jeszcze inna, personalna: zamienić łatkę jajcarza na status zaangażowanego społecznie typka – niczym Whitney w "The Curse", próbująca przykryć wizerunek bananicy holistycznym uśmieszkiem. Może Holmes i Fieldera łączą nie tylko przekręty biznesowe, ale też pragnienie odkupienia. Bo co jeśli "Próba generalna" jest tak naprawdę próbą zadośćuczynienia: pogrzebania Fieldera-jajcarza cynicznie eksploatującego cudze historie i odkrycia telewizji jako narzędzia pomocy bliźniemu? Co jeśli Nathan sam chciałby tak siebie widzieć? Kiedy jeden z bohaterów dziwi się nagłym altruizmem Fieldera, przypominając, że mężczyzna słynie przecież z robienia ludziom żartów, ten odbąkuje, że chyba jego zawód został źle zrozumiany. To ważna lekcja: może patrząc w lustro widzimy inny obraz, niż przeglądając się w spojrzeniu drugiego człowieka? Najwidoczniej, bo status komika ciąży mu też z drugiej strony: Fielder ma zamiar ratować ludzkie życia, ale HBO dało mu hajs na serial komediowy. A jak uratować kogokolwiek, mając za zadanie zwyczajnie dostarczyć rozrywkę? Narzucona przez stację telewizyjną konwencja gatunkowa staje się ograniczeniem, a efekt końcowy – kulą u nogi. Dlatego historia o próbie naprawienia systemu lotnictwa musi ostatecznie opowiedzieć o samym Nathanie: o podróży bohatera – od ofermy do poważnego gościa – który po drodze milion razy tak śmiesznie wypieprza się na ryj. Może każda próba jest żartem, dopóki się nie uda – jak mówi w jednej ze scen sam Fielder. Być może, ale czy serio ma to, aż takie znaczenie? W końcu, jak dowodzi twórczość Nathana, próba nie jest mniej realna od teatru życia. #3 Zobaczyć siebie jako spektakl (Dougie / Nathan) Drugi sezon "Próby generalnej" do perfekcji doprowadza Fielderowską sztukę fałszerstwa. Mało, że kongres nie zechce traktować go poważnie – same linie lotnicze nie są chętne udostępnić Kanadyjczykowi wstępu do kokpitu. Pozostaje jednak dobra wola samych pilotów, którzy o realiach swojej pracy chętnie mówią oraz zaangażowanie zatrudnionych przez Nathana aktorów, odpowiednio przeszkolonych jego autorską metodą. Trochę rozmów, nie mniej obserwacji i ekipie udaje się zmontować dokładną replikę nie tylko lotniska, ale też kokpitu czy specjalnych pomieszczeń dla pilotów (a następnie przetestować w nich wielorakie scenariusze). Tym samym sposobem w "Zobaczysz wszystko" udaje się Fielderowi detalicznie odwzorować scenę swojego spotkania z odsiadującą wyrok Holmes. Wystarczy dokonać pomiarów i odpowiednio wszystko przeskalować. Nie jak ci borgesowscy kartografowie, którym udało się sporządzić mapę pokrywającą się rozmiarem z całą powierzchnią terytorium. Na odwrót: sprowadzić świat do rozmiaru minimakiety. Sztuka plagiatu służy tu jeszcze czemuś – pokonaniu ograniczeń dokumentalistyki. No bo jak dokumentować coś, do czego kamera nie ma dostępu? Inscenizować. A że to nieuchronnie skazuje nas na partykularność czy ryzyko błędu – to już samo życie. Może być jak w "Cienkiej niebieskiej linii" Errola Morrisa: wszystkie wersje wydarzeń zostają odegrane, a cała historia nadal nie składa się do kupy. Morris zdecydował się jednak każdą z nich zainscenizować. Każda wersja stała się u niego równoprawna, a że wszystkie sobie przeczyły, żadnej ogólnej prawdy nie udało mu się nigdy odsłonić. Niemniej film Morrisa autentycznie uratował ludzkie życie (czemu więc by Fielder nie mógł)! Doprowadził do uniewinnienia Randalla Adamsa, niesłusznie skazanego za zamordowanie policjanta. Morris odsłonił bowiem co innego: logikę systemu karnego; albo – szerzej – samej rzeczywistości, która zmusza nas do mnożenia fikcji, by dać się jakkolwiek pojąć i nazwać. Fikcja to budulec świata. Kiedy Fielder próbuje przygotować się do życiowej roli ojca (konkretnie: ojca dziecka uzależnionego od narkotyków), inscenizuje po prostu scenki z "Mojego pięknego syna" z sobą w roli głównej. Kiedy chce wejść w psychikę Sully’ego Sullenbergera – dokonuje semi-adaptacji jego autobiografii, sam wcielając się w postać zasłużonego pilota. Ale przyjmując kolejne postacie, Nathan przede wszystkim uczy się czegoś o sobie samym. U podstaw "Próby generalnej" leży w końcu jeszcze jedno przekonanie: że zmieniamy się poprzez doświadczenie, a doświadczenie symulacji jest nie mniej realne, niż dotknięcie trawy. Może samo życie to w zasadzie sztuka umiejętnej symulacji. Może wszyscy coś udajemy i nie czyni to nas jakkolwiek mniej szczerymi. Tak przynajmniej w swoim tekście pochwalnym o "Nathan for You" pisał sam Errol Morris: "Jaka jest różnica między złym imitatorem a meta-imitatorem? Lub między prawdziwą miłością a złudzeniem? Co czyni coś prawdziwym? Że w to wierzymy? Że przekonamy do tego innych? (…) Może wszyscy jesteśmy pozerami udającymi prawdziwych ludzi? Albo odwrotnie." Jaka jest różnica między wyznaniem a monodramem, skoro podczas obydwu możemy przewracać oczami z zażenowania? Może dlatego Fielder chowa się pod kolejnymi warstwami ironii i przyjmuje co raz to nowe maski: bo w świecie zdominowanym przez ironię, gdzie – jak pisał już laaata temu David Foster Wallace – nawet reklama wchłonęła język własnej krytyki, szczerość opakować trzeba w zgrabny cudzysłów. Żeby powiedzieć coś na serio trzeba uczynić swoją opowieść cytatem, zobaczyć swoje życie jako imitację, a samego siebie – jako aktora. W końcu, jeśli Elizabeth Holmes jest postacią tragiczną, jest nią w tym sensie, że udało jej się uwierzyć we własną szczerość – i nie udało pogodzić się z tym, że to, jak widzi się sama zawsze różnić się będzie od tego, jak widzą ją inni. Ponoć różnica między tragedią a komedią polega na tym, czy jesteś widzem czy bohaterem. Skoro tak, wychodzi na to, że Nathan Fielder, ten pociągający za sznurki komik jest w rzeczywistości największym żyjącym tragikiem – a więc tym, kto wie, że życie, synek, to ma wymiar tragiczny – a nam nie pozostaje nic innego, jak się nad tym, haha, roześmiać.