Jednym z gości tegorocznego British Film Festival, który odbył się w Poznaniu, był Stephen Daldry, reżyser takich filmów jak m.in. "Billy Elliot", "Godziny", "Lektor" czy "Strasznie głośno, niesamowicie blisko". Z twórcą rozmawia Remigiusz Różański. Remigiusz Różański: Czy pamiętasz pierwszy film, jaki zobaczyłeś w dzieciństwie? Stephen Daldry: Wydaje mi się, że była to "Mary Poppins". Mama zabrała mnie na nią wkrótce po tym, jak weszła do kin. Miałem wtedy urodziny. Prawie nie pamiętam tego momentu, w przeciwieństwie do samego filmu, do którego wracałem na przestrzeni lat wielokrotnie. Silniejszy od magii kina okazał się urok teatru. Cóż, teatr mam we krwi. Od wczesnej młodości wiedziałem, że chcę zostać reżyserem – i jak postanowiłem, tak zrobiłem. Wszystko rozstrzygnęło się w szkole średniej w Taunton w hrabstwie Somerset, gdzie miałem to szczęście, że trafiłem na inspirującego nauczyciela. Nazywał się Michael Robinson, nauczał języka niemieckiego. Pod jego okiem reżyserowałem pierwsze przedstawienia. Niedługo potem założyliśmy z rówieśnikami Taunton Youth Theatre. Nakręciłem kilka filmów, ale tak naprawdę to teatr był, jest i zawsze będzie miłością mojego życia. Jak doświadczenie teatralne wpłynęło na to, jak reżyserujesz filmy? Spędziwszy większość kariery w teatrze, dostrzegam tylko jedną istotną zaletę: przyzwyczajenie do pracy z aktorami. Doświadczenie opowiadania historii w kinie jest zupełnie inne niż w teatrze. Zacząłem reżyserować filmy w wieku czterdziestu lat. Jest to coś, czego z wielką radością się uczę. Każdy projekt nakręcony na duży czy mały ekran traktuję jak lekcję. Dziś produkuje się więcej seriali niż filmów, a zasady ich tworzenia wyraźnie się od siebie różnią. Wszystko jest więc inne – wymaga uważności i woli nauki. Jak przygotowywałeś się do nakręcenia "Billy’ego Elliota"? Było to dla mnie wielkim wyzwaniem, ponieważ musiałem nauczyć się wielu rzeczy. W tym wypadku krzywa uczenia się była niemal linią pionową. Nie ukończyłem żadnego kursu filmowego. Nakręciłem wcześniej krótki filmik, żeby upewnić się, że znam podstawy podstaw. W dużej mierze uczyłem się jednak w trakcie pracy. Dlatego byliśmy zaskoczeni, że "Billy Elliot" odniósł sukces. Nie spodziewaliśmy się, że skromny, niskobudżetowy brytyjski film może odbić się tak szerokim echem. Świat przedstawiony w "Billym Elliocie" sprawia wrażenie przefiltrowanego przez dziecięce spojrzenie. Wynika to z historii, którą opowiadamy. Pierwszą płatną pracę w teatrze podjąłem w małym zespole teatralnym w górniczej wiosce w 1984 roku, stąd temat strajków był mi nieobcy. Autor scenariusza, Lee Hall, mój przyjaciel, postanowił o nich napisać, ponieważ sam pochodził z północno-wschodniej Anglii. Od początku podkreślał, że powodem, dla którego Billy’emu wszystko, że tak powiem, uchodzi na sucho, jest to, że wszyscy są pochłonięci walką, która toczy się na ulicach. Na podstawie filmu stworzyliśmy z Eltonem Johnem musical i jestem przekonany, że znacznie lepiej oddaje on realia, w których rozgrywa się ta historia. Dziedzictwo "Billy’ego Elliota" wiąże się także z krytycznym spojrzeniem na ograniczenia narzucane przez role płciowe. Czy uważasz zatem, że temat, który poruszyliście, jest nadal aktualny? Najlepszy przyjaciel Billy’ego, mały Michael, lubi wkładać sukienki. Odnoszę wrażenie, że w czasie, gdy kręciliśmy ten film, nie był to aż tak istotny temat. W tym sensie jego znaczenie nawet wzrosło. Zaskakujące w tej historii jest to, że gdziekolwiek ją prezentujemy – a w zeszłym roku wystawiono musical w Korei Południowej, Argentynie, Szwecji, Szwajcarii, Niemczech, USA i Australii – zdaje się przemawiać do różnych społeczności, które również stawiają czoła wyzwaniom postindustrialnej rzeczywistości. "Billy Elliot" jest filmem o dorastaniu, które jawi się jako lejtmotyw twojej twórczości. W "Lektorze" moment wkroczenia w dorosłość wyznacza początek romansu nastoletniego Michaela z Hanną. W jaki sposób planowałeś zobrazować bliskość postaci? Przeniesienie historii miłosnej, którą Bernhard Schlink opisał w swojej książce, na ekran było sporym wyzwaniem. Miałem ogromne szczęście, że mogłem pracować z Davidem Krossem oraz Kate Winslet, która była bardzo wspierającą, pomocną, czułą i życzliwą osobą. Ci dwoje stworzyli coś w rodzaju kręgu zaufania, wewnątrz którego udało się nakreślić żywy i intymny obraz. W "Billym Elliocie" i "Lektorze" dorastanie odbywa się poprzez zderzenie bliskości – miłości czy przyjaźni – z okrucieństwem i niesprawiedliwością świata. Jak podchodzisz w swoich historiach do poszukiwania piękna w otoczeniu pełnym brzydoty? Właściwie nigdy się nad tym nie zastanawiałem. To ciekawe, że dostrzegasz w tym motyw. Historia przedstawiona w książce Schlinka szczególnie mnie zainteresowała. Jako nastolatek spędziłem sporo czasu w Niemczech. Powojenna rzeczywistość kraju wydawała mi się fascynująca. Dlatego jeśli można uznać "Lektora" za opowieść o dojrzewaniu, to widzę w nim opowieść o dojrzewania samych Niemiec. Postać grana przez Davida Krossa stopniowo uświadamia sobie ciężar odpowiedzialności spoczywający na jego pokoleniu. Walka, którą toczy, polega na próbie zrozumienia własnego kraju oraz zaleczenia ran przeszłości. Była to wspólna sprawa całego pokolenia Niemców. Zrozumieć swój skorumpowany kraj próbują również dziecięcy bohaterowie "Śmiecia". Miejsce akcji powieści Andy’ego Mulligana było bliżej nieokreślone. Przystępując do adaptacji ze scenarzystą Richardem Curtisem, wiedzieliśmy, że będziemy musieli umieścić tę historię w konkretnej scenerii. Choć Mulligan czerpał z doświadczeń, które zdobył, przebywając w Manili, my wybraliśmy Brazylię. Z jednej strony, chodziło o dostęp do infrastruktury filmowej, który uzyskaliśmy dzięki współpracy z firmą produkcyjną O2 Filmes Fernanda Meirellesa. Z drugiej – w tamtym czasie Brazylia wciąż borykała się z problemem ubóstwa, a wielu jej obywateli pracowało z psi grosz na wysypiskach śmieci, co odpowiadało fabule książki. Temat korupcji od czasu premiery filmu wielokrotnie powracał. Dzięki Bogu, że Lula zdołał ponownie dojść do władzy, dając nadzieję na poprawę. W "Śmieciu", podobnie jak w "Billym Elliocie", reżyserowałeś młodocianych aktorów. Czym różni się to od pracy z dorosłymi? Co do zasady traktuje się ich tak samo jak dorosłych. W wypadku "Śmiecia" było to jednak dużym wyzwaniem, ponieważ Rickson, Eduardo i Gabriel byli prawdziwymi dziećmi ulicy. Nie potrafili zbyt dobrze czytać ani pisać, dlatego nie mogli po prostu wykuć scenariusza i odegrać swoich ról. Poranki poświęcaliśmy na wyjaśnianiu im kontekstu sceny, a następnie improwizowaliśmy wokół tego, jak ją rozumieją. Dlatego za każdym razem, gdy powtarzaliśmy ujęcie chłopacy grali inaczej i wypowiadali inne kwestie, co przysporzyło wiele trudności podczas montażu. Jak wyglądała więc praca nad "Strasznie głośno, niesamowicie blisko", gdzie Thomas Horn również nie miał doświadczenia aktorskiego? Od czasu, gdy nakręciliśmy ten film, świat się zmienił. Główny bohater mógł mieć, jak wówczas się mówiło, zespół Aspergera. W castingu wzięło udział wielu chłopców. Zdecydowaliśmy jednak, by zaangażować osobę w spektrum autyzmu. Z czasem stało się to powszechną praktyką, lecz wtedy niektórzy uznali nasz wybór za zaskakujący. Uważałem, że to była właściwa decyzja. Nie sądzę, żeby dziś pozostawiono mi dowolność. Mając zamiar przedstawić osobę w spektrum autyzmu, trzeba obsadzić kogoś w spektrum. Nie ograniczyłeś się do umieszczenia osoby w spektrum autyzmu na pierwszym planie. W filmie są sceny, będące próbą zobrazowania sposobu, w jaki osoby neuroatypowe odbierają świat. Pod wieloma względami film stanowi odzwierciedlenie subiektywnej perspektywy głównego bohatera. Dlatego trzeba znaleźć sposób, by odwzorować to, jak intensywnie może on odbierać bodźce oraz jak hałas, szybko zmieniający się obraz czy natłok informacji mogą powodować u niego dezorientację. Konsultowaliśmy się ze specjalistami pracującymi z dziećmi w spektrum autyzmu. Jednocześnie spędziliśmy wiele czasu, próbując zrozumieć, jak Thomas reaguje w różnych sytuacjach. Staraliśmy się podążać za jego doświadczeniami. W "Strasznie głośno, niesamowicie blisko" nie chowasz emocji pod grubą warstwą ironii – mówisz o nich w sposób szczery i bezpośredni. Ironia jest wszechobecna. Postanowiłem z niej zupełnie zrezygnować. Zawsze zastanawiałem się, jak dotrzeć do emocjonalnego sedna danej sytuacji. Zdaję sobie sprawę, że w dużej mierze jest to kwestia gustu. Niektórzy uważają takie podejście za sentymentalne, inni reagują na nie niechęcią. Mnie natomiast wydaje się interesujące i od zawsze pomaga. Raczej nie kręcę filmów dla publiczności, robię ja dla siebie. Oczywiście, jeżeli ktoś reaguje na nie entuzjastycznie, bardzo mnie to cieszy. Nie próbuję jednak zgadywać, czego się ode mnie oczekuje. Zajmuje mnie przede wszystkim struktura narracyjna i wewnętrzna logika opowieści, w kwestii emocji zdaję się na intuicję. À propos struktury narracyjnej – w większości filmów splatasz kilka linii czasowych. Jak do tego podchodzisz? Zdaję sobie sprawę, że układa się to w pewien motyw. Teraz na przykład pracuję nad ośmioodcinkowym serialem dla Disney+, którego akcja rozgrywa się w trzech różnych przedziałach czasowych. Właściwie to właśnie ta złożoność jest tu najbardziej interesująca. Chodzi o to, jak można prowadzić kilka różnych linii narracyjnych albo – jak w wypadku "Godzin" – jak można przeskakiwać między różnymi historiami i jak same te przeskoki budują napięcie narracyjne. Historie te nie istnieją całkowicie niezależnie od siebie. Istnieją w zestawieniu ze sobą. Jeśli zestawić twoje filmy ze sobą, okaże się, że większość z nich kończy się przebłyskiem nadziei. Ponownie, nie jest to tak naprawdę świadoma decyzja. Myślę, że to po prostu część mnie. Każda praca, jaką wykonujesz, czy to w teatrze, czy w filmie, jest pewnego rodzaju autoterapią. Próbowałem kręcić filmy, które można by nazwać cynicznymi, albo opowiadać historie, które kończą się lekcją na temat porażki ludzkiego ducha. Lecz zawsze, kiedy się za nie biorę, odczuwam pewien niedosyt. Jestem więc w stanie dostrzec wspólny motyw w filmach, traktujących o pokonywaniu przeszkód i wychodzeniu zwycięsko ze zmagań o nadzieję. Czego chciałbyś się jeszcze w życiu nauczyć? Największą przyjemnością związaną z tą pracą jest możliwość całkowitego zanurzenia się w jakimś świecie – niezależnie od tego, czy jest to wymiar polityczny, społeczny, literacki czy fizyczny. To wielki przywilej móc stać się, czy choćby spróbować stać się, ekspertem w danej dziedzinie. Spędzam lata, pracując nad projektami, które prowadzą mnie w różne miejsca na świecie i pozwalają robić rzeczy, których normalnie być może bym nie zrobił. Jak wtedy, gdy przygotowując się do filmu o katastrofie na Mount Evereście, wspiąłem się na sam szczyt. Użyłem tego frazesu o przywileju, bo rzeczywiście jest to wspaniały dar i czuję się ogromnym szczęściarzem. Prowadzę fantastyczne życie.